सुर्खेत, माघ २ कर्णाली प्रदेशका कुल ७९ स्थानीय तहमध्ये ३२ पालिकामा बालविवाह अन्त्य गर्ने रणनीति तयार भइसकेको छ  । बालविवाहको दर उच्च हुने र त्यसले बालिकाको सामाजिक, शारीरिक, मानसिक र शैक्षिक जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पार्ने भएकाले प्रदेशमा यस विषयलाई प्राथमिकताका साथ सम्बोधन गरिँदैछ ।बालविवाह विरुद्धको साझा सञ्जाल (क्याक्मा) को सहकार्यमा तीन वर्षको अवधिमा ती पालिकामा रणनीति निर्माण भएको हो  । सञ्जालका वकालत अधिकृत निकिता कठायतका अनुसार, कर्णालीका एक सयभन्दा बढी सङ्घ संस्था सञ्जालमा आबद्ध छन् र यसको मुख्य लक्ष्य बालविवाह अन्त्य गर्नु रहेको छ ।

सञ्जालको सहयोगमा सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर नगरपालिका, लेकबेँसी नगरपालिका, वराहताल गाउँपालिका, रुकुमको चौरजहारी नगरपालिका, डोल्पाको जगदुल्ला गाउँपालिका, हुम्लाको खार्पुनाथ गाउँपालिका लगायतमा रणनीति तयार भइसकेको छ । यससँगै कर्णाली प्रदेश सरकारले पनि बालविवाहविरुद्धको रणनीति निर्माण गरेको छ र बाँकी पालिकामा यस कार्यलाई विस्तार गर्ने काम जारी छ ।

रणनीति तयार भएपछि स्थानीय तहले बालविवाह अन्त्यमा प्रभावकारी काम गर्न सहज हुने विश्वास गरिएको छ  । त्यस्तै, सञ्जालले यही अवधिमा २० वर्षमुनिका बालविवाह गरिसकेका १२० बालिकालाई अत्यावश्यक उद्धार र सहयोग पनि उपलब्ध गराएको छ ।क्याक्मा र प्रदेश सरकारको प्रयासले आगामी दिनमा कर्णालीमा बालविवाहमा कमी आउने अपेक्षा गरिएको छ ।

जाजरकोट, माघ २  बारेकोट गाउँपालिकामा बालविकास सहजकर्ताहरूको क्षमता अभिवृद्धिका लागि आयोजना गरिएको पाँच दिने तालिम सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ । पुस २६ गतेदेखि ३० गतेसम्म चलेको यस तालिममा गाउँपालिकाका विभिन्न बालबालिका केन्द्रमा कार्यरत सहजकर्ताहरू सहभागी भएका थिए ।तालिमको मुख्य उद्देश्य बालविकास सहजकर्ताहरूलाई बालबालिकासँग काम गर्दा आवश्यक ज्ञान, सीप र व्यवहारिक दृष्टिकोण प्रदान गर्नु भएको थियो । सहभागीहरूले बालबालिकाको मानसिक, सामाजिक र शैक्षिक विकासमा योगदान पुर्याउने आधुनिक विधिहरू र व्यवहारिक अभ्यासहरू सिक्ने अवसर पाएका थिए ।

तालिममा प्रशिक्षण प्रदान गर्ने प्रमुख प्रशिक्षक हिरा केसीले बालबालिकाको विकास र संरक्षणसँग सम्बन्धित विषयमा सहभागीहरूलाई प्रायोगिक दृष्टान्तसहित ज्ञान दिनुभएको थियो । उनले बालबालिकासँगको व्यवहारिक सम्बन्ध, सिकाइ प्रविधि, खेल तथा गतिविधि सञ्चालन, समस्या समाधानका उपाय र अभिभावकसँगको सहकार्यबारे विस्तृत प्रशिक्षण दिइन् । प्रशिक्षक केसीको अनुभव र व्यवहारिक प्रशिक्षणले सहभागीहरूलाई तालिम अवधिभर उत्साहित र संलग्न बनाएको सहभागीहरूले बताएका छन् ।तालिम अवधिमा सहभागीहरूले समूहगत अभ्यास, रोल प्ले, केस स्टडी र अन्तरक्रियात्मक सेसनमार्फत सिकाइलाई व्यवहारिक बनाउने प्रयास गरेका थिए । यसले बालविकास सहजकर्ताहरूको क्षमता र आत्मविश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

तालिम सफल भएकोमा गाउँपालिकाका बालबालिका विकास शाखा प्रमुखले खुशी व्यक्त गर्दै आगामी दिनहरूमा यस्ता तालिम निरन्तर सञ्चालन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभयो । सहभागीहरू पनि तालिमबाट प्राप्त ज्ञानलाई आफ्नो कार्य क्षेत्रमा प्रभावकारी ढंगले प्रयोग गर्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन् ।यस प्रकार पाँच दिनसम्म चलेको तालिमले बालबालिकाको स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक विकासमा सहजकर्ताहरूको योगदानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ ।

बुद्धचित्त एजुकेशन फाउण्डेशन प्रालि कोहलपुर बाँकेको प्राविधिक सहयोग र बारेकोट गाउँपालिकाको आर्थिक सहयोगमा भएको उक्त कार्यक्रममा ५५ जना सहभागी रहेका शिक्षा युवा तथा खेलकुद शाखा प्रमुख रामबहादुर मल्लले जानकारी दिए ।

दार्चुला, माघ २  नेपाल–चीन (तिब्बत) सीमामा पर्ने दार्चुलाको तिंकर नाका कुनै समय स्थानीय समुदायको व्यापार, आवतजावत तथा सांस्कृतिक सम्बन्धको प्रमुख आधार थियो । पुस्तौँदेखि स्थानीयले यही नाकामार्फत नुन, ऊन, खाद्यान्नलगायतका सामग्रीको नियमित कारोबार गर्दै आएका थिए ।सन् २०२० मा कोभिड–१९ महामारीयता तिंकर नाका नियमित रूपमा सञ्चालनमा आउन सकेको छैन । नाका बन्द रहँदा स्थानीय व्यापार ठप्पजस्तै बनेको छ भने रोजगारीका अवसर खुम्चिँदा सीमावर्ती बस्तीका नागरिक राज्यबाट उपेक्षित भएको अनुभूति गर्न थालेका छन् ।

नेपाल–चीन हिमालयन मैत्री समाजका केन्द्रीय सदस्य तथा व्यास गाउँपालिका–१ का स्थानीय व्यापारी योगेश बोहराले तिंकर नाका नियमित नहुँदा व्यापार व्यवसायमा समस्या भएको बताए । उनका अनुसार यस वर्ष आंशिक रूपमा नाका सञ्चालन भए पनि १०–१५ दिनमा एकपटक मात्रै खुल्दा नियमित रूपमा सामान ओसारपसार हुन सकेन । ‘धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण यो नाका नियमित सञ्चालनमा आउनु आवश्यक छ,’, बोहराले भने ।

व्यापारी अमितसिंह तिंकरी चार वर्षपछि मात्रै तिंकर पुगेर समान रेखदेख गर्न पाएको सुनाउँछन् । उनले भने, ‘यस वर्ष थोरै सामान ल्याउन पाइयो, चार वर्षको क्षति त्यस्तै भयो, अहिले पनि कम्तीमा यो नाका नियमित सञ्चालन भएको भए हामीहरुको जीविका चलाउन सहज हुने थियो ।’ व्यास–१ का वडाध्यक्ष अशोकसिंह बोहराका अनुसार तिंकर क्षेत्र केवल व्यापारिक मार्ग मात्र नभई कैलाश मानसरोवर यात्रासँग जोडिएको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक धरोहर हो । तिंकर र छाङरु क्षेत्रका बासिन्दा परम्परागत रूपमा मानसरोवर क्षेत्रका धार्मिक कर्मकाण्ड र पूजाआजामा नियमित मानसरोवर जाने गर्थे ।

कैलाश मानसरोवर हिन्दूहरुको प्रमुख आस्थाको केन्द्र हो । विसं २०६० सम्म नेपालकै पैदलमार्ग भएर स्थानीय कैलाश मानसरोवर दर्शन गर्न जान्थे । तर, कोभिडपछि भने यो नाकाबाट स्थानीयले कैलाश मानसरोवरको जलसमेत ल्याउन पाएका छैनन् । धार्मिक कार्यमा प्रयोग हुने जल ल्याउनसमेत बन्देज लाग्दा पूजापाठमै समस्या हुने अवस्था आएको बोहरा सुनाउँछन् ।

चीनको ताक्लाकोटमा दार्चुलाका व्यासी सौका समुदायले सञ्चालन गर्दै आएका तीन दर्जनभन्दा बढी पसलसमेत चार वर्षभन्दा बढी समय बन्द रहे । यस वर्ष मात्र पसल खोल्न पाएको व्यापारी तेम्बा लामाले जानकारी दिए । ‘हाम्रो मुख्य व्यापार नै ताक्लाकोटबाट सामान ल्याएर नेपाल र भारतका मेला महोत्सव तथा खलङ्गामा बिक्री गर्नु हो,’ उनले भने, ‘नाका नियमित नखुल्दा हाम्रो रोजीरोटीमै समस्या आएको छ ।’

सरकारले अध्यागमन कार्यालय राख्ने कुरा अलपत्र परेको छ । भन्सार मात्रै भइदिएको भए यो नाका नियमित सञ्चालनमा सहज हुने उनीहरुको विश्वास छ । पूर्वप्रधानमन्त्री केपी ओली नेतृत्वको सरकारले २०८१ कात्तिक ८ गतेको मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट तिंकरमा अध्यागमन कार्यालय खोल्ने निर्णय गरेको थियो । तिंकरमा अध्यागमन कार्यालय नखुलेका कारण राज्यले सीमा क्षेत्रलाई ध्यान दिन नसकेको व्यासीको गुनासो छ ।

तिंकर नाका नियमित सञ्चालन नहुँदा उत्पन्न समस्याका विषयमा दार्चुलाका स्थानीय समुदायका प्रतिनिधिले काठमाडौँ पुगेर अघिल्लो सरकारलाई ज्ञापनपत्र बुझाएको थियो । ज्ञापनपत्रमा तिंकर नाका नियमित सञ्चालनको व्यवस्था गर्न तथा कैलाश मानसरोवर यात्रामा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्न सम्बन्धित निकायसँग राजनीतिक र कूटनीतिक पहलका लागि आग्रह गरिएको थियो ।

उनीहरूले कालापानी क्षेत्रका नागरिकले भोग्दै आएका समस्या समाधानका लागि सरकारबाट आवश्यक कूटनीतिक तथा नीतिगत निर्णयका लागि पहल हुने विश्वास व्यक्त गरेका छन् । साथै व्यास वडा नम्बर–१ र २ जोड्ने घोरेटो बाटो निर्माण गरी सञ्चालनमा ल्याइएको थियो । रु साढे पाँच करोड लागतमा करिब एक दशकदेखि बन्द रहेको दुम्लिङदेखि छाङरुसम्मको पैदल घोरेटो बाटो यस वर्ष पुनः सञ्चालन भएको हो । उक्त बाटो सञ्चालनमा ल्याउन तत्कालीन प्रधानमन्त्री ओलीले विशेष भूमिका खेलेको भन्दै वडाध्यक्ष बोहराले बताए ।

नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकामा चार, डुडुवा, नरैनापुर र खजुरामा एक–एक जनाको मृत्यु भएको छ । सबैको मृत्यु अस्पतालमै भएको तथ्यले समस्या स्वास्थ्य संस्थाभन्दा बाहिर, समुदायमै रहेको देखाउँछ ।

नेपालगन्ज, माघ २  नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–१५, पिप्रहवाको एउटा साधारण घरमा ३३ वर्षीया आलिया खातुन (नाम परिवर्तन) सुत्केरी व्यथासँग जुधिरहेकी थिइन् । परिवारले उनलाई घरमै सुत्केरी गराउने प्रयास गर्‍यो । व्यथा लागेपछि पनि तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा लैजाने निर्णय भएन । भोलिपल्ट मात्रै उनलाई नजिकैको उदयपुर बर्थिङ सेन्टर पुर्‍याइयो । त्यतिबेलासम्म बच्चा जन्मिसकेको थिएन तर आलियाको शरीरबाट अत्यधिक रक्तश्राव भइरहेको थियो ।

स्वास्थ्यकर्मीले अवस्था गम्भीर रहेको भन्दै तत्काल भेरी अस्पताल रिफर गरे । अस्पताल ल्याइँदासम्म उनको अवस्था नियन्त्रणबाहिर पुगिसकेको थियो । उपचारकै क्रममा गत भदौ १४ गते आलियाको मृत्यु भयो । भेरी अस्पतालकी लेबररुम इन्चार्ज शीला शर्माका अनुसार घरमै सुत्केरी गराउने प्रयास र ढिलो गरी अस्पताल ल्याउनु नै उनको मृत्युको प्रमुख कारण बन्यो । रक्तश्राव अत्यधिक भइसकेपछि त्यसलाई नियन्त्रण गर्न निकै कठिन हुने उनी बताउँछिन् ।

यस्तै नियति नरैनापुर गाउँपालिका–२ लक्ष्मणपुरकी ४० वर्षीया काजल यादव (नाम परिवर्तन) ले पनि भोग्नुपर्‍यो । करिब २२ वर्षपछि पहिलोपटक आमा बन्ने तयारीमा रहेकी काजल लामो समयसम्म सन्तान नहुँदा मानसिक तनावमा थिइन् । २०८१ फागुनमा गर्भ बसेपछि उनी असाध्यै खुसी भइन् । नजिकैको प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा नियमित जाँच गराउँदै आएकी उनलाई चिकित्सकले २०८२ कात्तिक दोस्रो सातामा सुत्केरी हुने समय दिएका थिए । कात्तिक १२ गते दिउँसो पेट दुख्न थाले पनि परिवारले यसलाई सामान्य ठान्यो । भोलिपल्ट बिहान मात्रै उनलाई लक्ष्मणपुर बर्थिङ सेन्टर लगियो । जाँच गर्दा बच्चाको मुटुको धड्कन सुनिएन । स्वास्थ्यकर्मीले तुरुन्तै भेरी अस्पताल लैजानुपर्ने बताए । तर परिवारले स्थानीयमै सुत्केरी गराउन दबाब दियो । करिब तीन घण्टापछि मात्र उनलाई भेरी अस्पताल ल्याइयो ।

त्यतिबेलासम्म पेटभित्रै बच्चाको मृत्यु भइसकेको थियो । आमाको शरीरमा सेप्सिस संक्रमण फैलिसकेको थियो । उपचारका क्रममा कार्तिक १४ गते काजलको पनि मृत्यु भयो । प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. कीर्तिपाल सुवेदीका अनुसार बच्चा पेटमै मरेपछि समयमै ननिकाले संक्रमण फैलिन्छ । संक्रमण रगतसम्म पुगेपछि आमाको ज्यान जोगाउने सम्भावना अत्यन्तै न्यून हुन्छ । नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–१७ की ३४ वर्षीया कान्तु खटिक (नाम परिवर्तन) को मृत्यु पनि यही ढिलाइको अर्को उदाहरण हो । ज्वरो आएपछि उनी उपचारका लागि भारत गइन् । त्यहाँ चेकजाँच गर्दा उनी २० हप्ताको गर्भवती रहेको थाहा भयो । औषधि लिएर फर्किए पनि ज्वरो घटेन । योनीबाट रक्तश्राव सुरु भयो । अन्तिम अवस्थामा पुगेपछि मात्रै उनलाई भेरी अस्पताल ल्याइयो । धेरै रगत बगिसकेको थियो र संक्रमण रगतसम्म फैलिसकेको थियो । भोलिपल्ट, कार्तिक १९ गते, उनको मृत्यु भयो ।

लेबररुम इन्चार्ज शीला शर्मा भन्छिन्, जटिलता भइसकेपछि मात्रै अस्पताल ल्याउने प्रवृत्ति बाँकेमा सामान्यजस्तै भइसकेको छ । त्यतिबेलासम्म चिकित्सकसँग प्रयासबाहेक अरू विकल्प बाँकी रहँदैन । यी घटना अपवाद होइनन् । बाँकेमा चालु आर्थिक वर्ष ०८२/०८३ को पुस मसान्तसम्म आठ जना सुत्केरी आमाले ज्यान गुमाइसकेका छन् । नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकामा चार, डुडुवा, नरैनापुर र खजुरामा एक–एक जनाको मृत्यु भएको छ । सबैको मृत्यु अस्पतालमै भएको तथ्यले समस्या स्वास्थ्य संस्थाभन्दा बाहिर, समुदायमै रहेको देखाउँछ ।

स्वास्थ्यकर्मीका अनुसार नियमित गर्भ जाँच नहुनु मातृ मृत्युको मुख्य कारण हो । विश्व स्वास्थ्य संगठनको गाइडलाइनअनुसार गर्भवती महिलाले कम्तीमा आठ पटक गर्भ जाँच गर्नुपर्छ । नेपालमा व्यवहारिक रूपमा चार पटक अनिवार्य गरिएको छ । तर धेरै महिलाले दुई–तीन पटक मात्रै, कतिपयले त एक पटक पनि गर्भ जाँच गराउँदैनन् । नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाका स्वास्थ्य महाशाखा प्रमुख रामबहादुर चन्दका अनुसार गर्भ चेक नगर्ने, आइरन चक्की नखाने र खोप नलगाउने प्रवृत्तिले मातृ मृत्युदर घटाउन कठिन भएको छ । गर्भवती महिला सात–आठ महिनासम्म पनि स्वास्थ्य संस्थामा नआउँदा स्वास्थ्यकर्मी निरीह बन्ने अवस्था रहेको उनी बताउँछन् ।

मृत्यु हुनेमध्ये अधिकांश मधेशी तथा मुस्लिम समुदायका महिला छन् । मुस्लिम समुदायकी अगुवा साहिदा साहीका अनुसार रुढीवादी सोच अझै बलियो छ । हजुरआमा वा सासुले पहिलेको उदाहरण दिँदै गर्भ जाँच नगर्न प्रेरित गर्दा महिलाहरू स्वास्थ्य सेवाबाट टाढा रहन्छन् । नरैनापुर गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख नगेन्द्र साह भन्छन्, गर्भावस्थालाई अझै पनि स्वास्थ्यसँग जोडिएको संवेदनशील अवस्था होइन, सामान्य प्रक्रिया ठान्ने मानसिकता गहिरो छ । शरीरमा देखिने गम्भीर लक्षणलाई सामान्य थकानका रूपमा बुझ्दा अवस्था बिग्रँदै जान्छ । अस्पताल पुग्दा धेरैजसो ढिलो भइसकेको हुन्छ ।

लुम्बिनी प्रदेशमा पछिल्ला दुई आर्थिक वर्षमा सबैभन्दा धेरै मातृ मृत्यु बाँके र कपिलवस्तु जिल्लामा भएका छन् । यी जिल्लामा मधेशी तथा मुस्लिम समुदायको बाहुल्य रहेको छ । कपिलवस्तु नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख उमेश प्रसाद गुप्ताका अनुसार महिलाले आफैं निर्णय गर्न नपाउने सामाजिक संरचनाले पनि जोखिम बढाएको छ । सासू–ससुरा, पति वा समुदायको दबाबले स्वास्थ्य सेवामा ढिलाइ हुने गरेको उनी बताउँछन् ।समस्या पहिचान भइसकेको छ । कारण पनि स्पष्ट छन् । तर व्यवहारिक समाधान अझै प्रभावकारी बन्न सकेको छैन । भेरी अस्पतालका डा. सुवेदी भन्छन्, जबसम्म समाजले मातृ मृत्युलाई व्यक्तिगत कमजोरी होइन, संरचनात्मक समस्या ठान्दैन, तबसम्म बाह्य कार्यक्रमले सीमित प्रभाव मात्रै पार्छ । मातृ मृत्यु घटाउने उद्देश्यले लुम्बिनी प्रदेश सरकारले चालु आर्थिक वर्षदेखि ‘आमा सुरक्षा अभियान’ सञ्चालन गर्ने तयारी गरेको छ । बाँके, कपिलवस्तु, रुपन्देही र दाङमा यो कार्यक्रम केन्द्रित गरिने प्रदेश स्वास्थ्य सचिव दुर्गा लक्ष्मी श्रेष्ठ बताउँछिन् । समुदायमै पुगेर गर्भवतीलाई नियमित जाँचमा ल्याउने योजना बनाइँदै छ । तर प्रश्न अझै उस्तै छ, योजना कागजमै सीमित रहने कि, ढिलाइका कारण ज्यान गुमाइरहेका आमाहरूको वास्तविक सुरक्षा बन्ने ?

पहिलो सन्तानको खुसी, अन्तिम पीडा

नरैनापुर गाउँपालिका–२ लक्ष्मणपुरकी ४० वर्षीया काजल यादव (नाम परिवर्तन) करिब २२ वर्षपछि पहिलोपटक आमा बन्ने तयारीमा थिइन् । लामो समयसम्म सन्तान नहुँदा तनावमा रहेकी काजल २०८१ फागुनमा गर्भवती भएको थाहा पाएपछि असाध्यै खुसी भइन् ।उनी नजिकैको प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र लक्ष्मणपुरमा नियमित जाँच गराउँदै आएकी थिइन् । चिकित्सकले २०८२ कार्तिक दोस्रो सातालाई सुत्केरी हुने समय तोकेका थिए । कात्तिक १२ गते दिउँसो पेट दुख्न थाले पनि परिवारले गम्भीर रूपमा लिएन । भोलिपल्ट बिहान मात्रै उनलाई लक्ष्मणपुर बर्थिङ सेन्टर लगियो । जाँच गर्दा बच्चाको मुटुको धड्कन सुनिएन ।

स्वास्थ्यकर्मीले तत्काल भेरी अस्पताल रिफर गरे । तर परिवारले स्थानीयमै सुत्केरी गराउन दबाब दियो । करिब तीन घण्टापछि मात्र उनलाई भेरी अस्पताल ल्याइयो । त्यतिबेलासम्म पेटभित्रै बच्चाको मृत्यु भइसकेको थियो । आमामा सेप्सिस संक्रमण फैलिसकेको थियो । उपचारका क्रममा कार्तिक १४ गते काजलको पनि मृत्यु भयो ।प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा. कीर्तिपाल सुवेदी भन्छन्, ‘पेटभित्रै बच्चा मरेपछि समयमै ननिकाले संक्रमण फैलिन्छ । सेप्सिस भएपछि आमाको ज्यान जोगाउने सम्भावना अत्यन्तै कम हुन्छ ।”’

अन्तिम अवस्थामा मात्रै अस्पताल

नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–१७ की ३४ वर्षीया कान्तु खटिक (नाम परिवर्तन) ज्वरो आएपछि उपचारका लागि भारत गइन् । त्यहाँ थाहा भयो, उनी २० हप्ताको गर्भवती थिइन् । औषधि लिएर फर्किए पनि ज्वरो घटेन । योनीबाट रक्तश्राव सुरु भयो ।अवस्था अत्यन्तै गम्भीर भएपछि मात्रै परिवारले उनलाई भेरी अस्पताल ल्यायो । धेरै रगत बगिसकेको थियो, संक्रमण रगतसम्म फैलिसकेको थियो । भोलिपल्ट, कार्तिक १९ गते, उनको मृत्यु भयो । ‘जटिल भइसकेपछि मात्रै अस्पताल ल्याइन्छ,’ लेबररुम इन्चार्ज शीला शर्मा भन्छिन्, ‘त्यतिबेलासम्म हामीसँग प्रयासबाहेक विकल्प हुँदैन ।’

नेपालगन्ज, माघ २ राप्ती नदीतटमा अवस्थित वैकुण्ठधाम सीधनिया घाटको औपचारिक शुभारम्भ गरिएको छ । धार्मिक तथा सामाजिक महत्व बोकेको उक्त घाटको शुभारम्भ समारोहमा वैकुण्ठधाम सीधनिया घाटका संस्थापक अध्यक्ष डा. सुरेशकुमार कनोडिया, उपाध्यक्ष कृष्णप्रसाद श्रेष्ठ, सचिव श्रीराम सिग्देल, सहसचिव राकेश मिश्र, कोषाध्यक्ष सशी स्वार, सदस्य डा. केदार अग्रवाल, कमल कार्की र उदय यादवको सहभागिता रहेको थियो । साथै पूर्व कार्य समिति उपाध्यक्ष भोला महत, सचिव विकास आचार्य, प्रदेशसभा सदस्य रत्न खत्री, वैकुण्ठधाम निर्माणका लागि सहयोग गर्ने दाताहरू तथा स्नानका लागि आएका भक्तजनहरूको उल्लेख्य उपस्थिति थियो ।

शुभारम्भ समारोह धार्मिक विधिविधानका साथ सम्पन्न गरिएको थियो । कार्यक्रममा सहभागी वक्ताहरूले वैकुण्ठधाम सीधनिया घाटले धार्मिक संस्कार, अन्त्येष्टि प्रक्रिया र आध्यात्मिक अभ्यासलाई व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने विश्वास व्यक्त गरे । राप्ती नदीसँग जोडिएको यो घाट नेपालगन्ज र आसपासका क्षेत्रका बासिन्दाका लागि विशेष महत्वको रहने उनीहरूको भनाइ छ ।संस्थापक उपाध्यक्ष कृष्णप्रसाद श्रेष्ठका अनुसार घाट निर्माणको पहिलो चरणको काम यही वर्षभित्र सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । पहिलो चरणमा घाटको संरचना, स्नानस्थल र आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गरिने जानकारी उनले दिए । आगामी चरणमा थप संरचना र सुविधा विस्तार गर्ने योजना रहेको पनि श्रेष्ठले बताए ।

हालसम्म नेपालगन्जका बासिन्दाहरू अन्त्येष्टि कार्यका लागि विभिन्न स्थानमा जान बाध्य थिए । वैकुण्ठधाम सीधनिया घाट सञ्चालनमा आएपछि अन्त्येष्टि तथा श्राद्धकर्मका लागि सहजता हुने अपेक्षा गरिएको छ । यसले धार्मिक आस्था मात्र होइन, सामाजिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षणमा समेत टेवा पुर्‍याउने विश्वास स्थानीयवासीले व्यक्त गरेका छन् ।वैकुण्ठधाम सीधनिया घाटलाई दीर्घकालीन रूपमा व्यवस्थित धार्मिक स्थलका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्यका साथ निर्माण कार्य अघि बढाइएको आयोजक समितिले जनाएको छ ।

कोहलपुर, पुस ३० थारू समुदायको सबैभन्दा ठूलो पर्व माघी नजिकिँदै जाँदा पश्चिम नेपालको तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने थारू बस्तीहरूमा चहलपहल बढेको छ । नयाँ वर्षको आरम्भका रूपमा उल्लासपूर्वक मनाइने यो पर्वको तयारीले बाँकेलगायतका जिल्लाका थारू गाउँबस्तीहरू यतिबेला रौनकपूर्ण बनेका छन् ।

माघी पर्वलाई भव्य रूपमा मनाउन थारू समुदायका घरघरमा सदस्यहरू आ–आफ्नो जिम्मेवारी लिएर जुटेका छन् । पुरुषहरू मासु, माछा र अन्य परिकारका लागि जोहो गर्न गाउँगाउँ धाइरहेका छन् भने महिलाहरूलाई दुना–टपरी गाँस्ने, ढिक्री र रोटीका लागि पिठो तयार गर्ने कामले भ्याइनभ्याइ छ । जंगल गई दाउरा संकलन गर्ने, तोरीको तेल पेल्ने, घर लिपपोत तथा आँगन सरसफाइ गर्ने काम पनि धमाधम भइरहेको छ ।

बरघर कुरकुटुवा थारूका अनुसार माघीको तयारीका लागि अन्डी धानको चामल, पिठो, सिद्रालगायत खाद्यान्नको जोहो एक महिनाअघिदेखि नै सुरु भइसकेको छ । ‘माघीमा विशेषगरी बङ्गुरको मासु, माछा, घोंगी र गङ्गटालगायत स्थानीय परिकार खाने चलन भएकाले त्यसको तयारीमा सबै व्यस्त छन्,’ उनले भने ।

माघी पर्व नयाँ वर्षको सुरुआत पनि भएकाले नयाँ लुगा किन्न गाउँबाट सहरबजार जानेको संख्या बढेको छ । रोजगारीका लागि देशविदेश गएका धेरैजसो थारू युवाहरू पर्व मनाउन घर फर्किन थालेका छन् । पाहुनाको चहलपहल बढ्ने भएकाले ढिक्री, रोटी, बरिया जस्ता परिकार तयार गर्न महिलाहरू व्यस्त छन् ।

कोहलपुर–१३, भरैयाका ठग्गु थारूका अनुसार गाउँमा बङ्गुर पाउन कठिन भएपछि भलमन्साको बैठक बसेर कस–कसको जिता (बङ्गुर) मार्ने र आवश्यक परे बाहिरबाट ल्याउने निर्णय गरिएको छ । साथै माघीमा थारू संस्कृति झल्कने मघौटा नाचको अभ्यास पनि सुरु भइसकेको छ ।

माघे सङ्क्रान्तिका दिन बिहानै उठेर नदी वा तलाउमा नुहाइधुवाइ गर्ने, ज्येष्ठबाट आशीर्वाद लिने र छुट्याएर राखिएका चामल, नुन, तेल, बेसार लगायत खाद्यान्नमा थप परिकार जोडेर छोरीबेटीलाई दिने परम्परा थारू समुदायमा रहिआएको छ । माघीमा अन्डी चामलको भात–रोटी, ढिक्री, मासु, माछा, घोंगी लगायतका स्थानीय पकवान खाने तथा सामूहिक नाचगान गरी रमाइलो गर्ने गरिन्छ ।
यसैबीच माघी पर्वलाई लक्षित गर्दै गाउँगाउँमा मेला तथा महोत्सव आयोजना भइरहेका छन् । मंगलबार कोहलपुरमा प्रथम माघ मिलन कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ, जहाँ सयौँ थारू समुदायका मानिसहरू आफ्नो मौलिक पोसाकमा सहभागी भई माघीको उत्सव मनाएका छन् ।

नेपालगन्ज, पुस ३०  मह उत्पादनका लागि पालिएका मौरी चिसोका कारण मर्न थालेका छन् । तराईमा चलेको शीतलहरका कारण बाँकेका किसानले पालेका मौरी मर्न थालेका हुन् ।नेपाल मौरीपालक महासंघ, बाँकेका अध्यक्ष एवं मौरी पालक किसान पुरमल बस्नेतको घारमा रहेका मौरीमध्ये करिब दुई प्रतिशत मरेको जानकारी दिए । उनले भने, ‘अहिले मौरीका लागि संकटकालजस्तै भएको छ, घारबाट बाहिर आउँदा चराको आक्रमण छ भने तराईको शीतलहर र हुस्सुले मौरी मरेका छन् ।’

मौरीपालक बस्नेतले कतिपय अवस्थामा शीतलहरका कारण मौरीको घारसमेत रित्तो हुने अवस्था रहने उल्लेख गर्दै बाँकेमा भने त्यस्तो समस्या नभएको स्पष्ट गरे । एउटा घारमा ३० देखि ३५ हजार हाराहारीमा मौरी रहेका हुन्छन् । मौरीलाई खानपानको व्यवस्था गर्न सकिएन भने मौरीको घारमा किसानले ठूलो नोक्सानी बेहोर्नुपर्ने उल्लेख गर्दै उनले बाँकेमा उन्नत जातको मेलिफेरा मौरीबाट मह उत्पादन भइरहेको बताए । यो युरोपबाट विकास गरिएको उन्नत जातको मौरी हो ।

अध्यक्ष बस्नेतका अनुसार चरिचरनका लागि विभिन्न स्थानमा स्थानान्तरण हुँदा मौरीलाई चिसोको समस्या हुने गर्छ । यही कारण बाँकेमा यस वर्ष महको उत्पादन घट्ने अनुमान छ । रैथाने जातका मौरी, भमरा, पुत्का पनि चिसोका कारण मर्न थालेको उल्लेख गर्दै उहाँले यिनीहरूको वासस्थान सुरक्षित गर्ने कार्यक्रम ल्याउनुपर्ने बताए । उनले आफूले पालेका ५० घार मौरीलाई चरिचरनका लागि बर्दियाको गुलरिया उत्तरपूर्व लक्षुमणामा लगेको जानकारी दिँदै त्यहाँ पनि फुलेको तोरी सकिएकाले अन्यत्र सार्ने तयारी भइरहेको बताए ।कात्तिकमा बर्दियाको तारातालमा मौरी चरिचरनका लागि लगेको उल्लेख गर्दै मौरीपालक बस्नेतले अब केही दिनमा नै चरिचरनका लागि बर्दियाको बासगढी नगरपालिकामा लैजाने तयारी भइरहेको बताए ।

कोहलपुर नगरपालिका–५ निवासी कृष्ण आर्चायले मौरी चिसोले मर्न थालेपछि मौरीपालक किसान चिन्तित भएको बताए । ‘एउटा घारमा १० वटा फ्रेम हुन्छ त्यसमध्ये दुईदेखि तीन फ्रेम खाली भएको छ’, उनले भने । चिसोको प्रत्यक्ष असर मौरीपालक किसानलाई परेको उल्लेख गर्दै उहाँले मौरी बाहिर हिँडडुल गर्न नपाएपछि महको उत्पादनमा पनि गिरावट आउने बताउनुभयो । रानीमौरीले अण्डा पार्न सक्दैन र मौरी चिसोले बाहिर आउन पनि सक्दैन, खान पाउँदैन अनि मर्छ मौरीपालक किसान आचार्यको भनाइ छ ।

उनले भने, ‘अत्यधिक चिसोका कारण आधा जति मौरी मरिसका छन् ।’ आर्चायले करिब ७० घार मौरी पालेका छन् । यहाँ १२ जना मौरीपालक किसानले जिल्लामा मौरी पालेर महको उत्पादन गर्दै आएका छन् । गत वर्ष करिब दुई लाख ५० हजार क्विन्टल मह उत्पादन भएको जिल्लामा अहिले अझै कम उत्पादन हुने महासङ्घका अध्यक्ष बस्नेतको भनाइ छ । कोहलपुर नगरपालिकाका कृषि विकास शाखा प्रमुख कल्पना नेपालीले गत वर्ष सङ्घीय सरकारको कार्यक्रमअनुसार मौरीपालक किसानलाई अनुदान सहयोग गरे पनि यस वर्ष कुनै कार्यक्रम नभएको जानकारी दिए । जिल्लाको कोहलपुर, बैजनाथ, राप्तीसोनारी, खजुरालगायतका क्षेत्रमा सीमित किसानले मौरीपालन गरेका छन् ।

मौरीपालक किसान बस्नेतले गत वर्ष कोहलपुर नगरपालिकाबाट पाँच लाखको अनुदान प्राप्त गरेकोे र सो रकम पाँच जना किसानले दामासाहीले बाँडेर लिएको बताए । जिल्लाबाट अधिकांश मौरीपालक किसान मौरीको चरिचरनका लागि दाङ, बर्दिया, सुर्खेतलगायतका जिल्लामा जाने गर्छन् ।

बाँके, पुस ३०  भारतको हिमाचल प्रदेशस्थित सोलान जिल्लाको अर्की क्षेत्रमा आगलागी र ग्यास सिलिन्डर विस्फोट हुँदा सल्यानको सिद्धकुमाख गाउँपालिका–२, टाकुराका दुई परिवारका नौ जनाको ज्यान गएको छ । राति सुतेकै बेला पसलमा अचानक आगलागी भएको र त्यसपछि सिलिन्डर विस्फोट हुँदा घटना भएको हो ।

विस्फोटको कारण आगो तीव्र बनेपछि पसलमाथिको कोठामा सुतिरहेका सबै जनाको घटनास्थलमै मृत्यु भएको आफन्त प्रेम विकले जानकारी दिए । मृत्यु हुनेमा ३३ वर्षीय धनबहादुर विक, उनकी श्रीमती ३२ वर्षीया कविता विक, छोरीहरू राधा विक र रेनुका विक, छोरा राजन विक, साथै ४७ वर्षीय काशिराम विक, उनकी श्रीमती ३२ वर्षीया टीका विक, १२ वर्षीया अनु विक र ७ वर्षीय किरण विक रहेका छन् ।

प्रेम विकका अनुसार धनबहादुर विक र काशिराम विकको परिवार पसलमाथिको कोठामा बस्दै आएका थिए । कामबाट फर्केर सुतेको बेला २७ गते राति आगलागी भएको हो । ‘सिलिन्डर विस्फोट हुँदा सबैको शव छियाछिया परेकाले पहिचान गर्नसमेत कठिन भएको छ,’ उनले बताए ।

आगलागी भएको थाहा पाएपछि नजिकैको अर्को घरमा सुतेका प्रेम विकसहित राजेन्द्र विक, गंगाराम विक र अर्का एक जना गरी चार जना भागेर ज्यान जोगाउन सफल भएका छन् । हाल हिमाचल प्रदेशको सोलान जिल्लास्थित सुरक्षाकर्मीको टोली घटनास्थलमा पुगेर शव संकलनको काम गरिरहेको छ । विस्फोटको असर अत्यन्तै भयावह भएकाले शव संकलनमा कठिनाइ भइरहेको बताइएको छ ।

घरको आर्थिक अवस्था कमजोर भएपछि मृतक परिवारसहित टाकुरा बस्तीका केही परिवार करिब अढाई वर्षअघि भारत गएर मजदुरी गर्दै आएका थिए । दुई छाकको जोहो गर्नै कठिन भएपछि भारत जान बाध्य भएको प्रेम विकको भनाइ छ । सिद्धकुमाख गाउँपालिका–२ का वडाध्यक्ष मेकबहादुर बुढाथोकीले घटनाबारे फोनमार्फत जानकारी पाएको बताए । ‘दुई परिवारका नौ जनाको मृत्यु भएपछि वडा नै शोकमा डुबेको छ । मंगलबार शोक बिदा दिने निर्णय गरेका छौँ,’ उनले भने ।

उनले सरकारले गाउँघरमै रोजगारीको व्यवस्था गर्न नसक्दा आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाहरू अझै पनि भारत जान बाध्य रहेको बताए । ‘कहिले बाढीपहिरो, कहिले दुर्घटना त कहिले आगलागीमा परेर नेपाली मजदुरले ज्यान गुमाइरहेका छन्,’ बुढाथोकीले दुःख व्यक्त गरे । शव संकलनको काम जारी रहेकाले दाहसंस्कार उतै गर्ने कि नेपाल ल्याउने भन्ने विषयमा अर्कीमा रहेका स्थानीय नेपालीहरूसँग छलफल भइरहेको वडाध्यक्षले जानकारी दिए ।

कोहलपुर, पुस ३०  कोहलपुरको हवल्दारपुरबाट पश्चिमतर्फ खुला मैदानमा फैलिएको यो बस्ती टाढाबाट हेर्दा अस्थायी शिविरजस्तै देखिन्छ । नीलो, पहेंलो, हरियो र कालो रंगका त्रिपालले बनाइएका टेन्टहरू लहरै उभिएका छन् । कतै टेन्टको छेउमा भाँडाकुँडा थन्क्याइएका छन्, कतै च्यातिएको त्रिपाल टालटुल गरेर हावाबाट जोगिन प्रयास गरिएको छ । खेतको बीचमै बनेको यो बस्ती कुनै योजनाबद्ध बसोबास होइन, बाध्यताको परिणाम हो ।

टेन्टअगाडि माटोमै बसेका बालबालिकाको अनुहारले यहाँको जीवन झल्काउँछ । एउटी बालिका घुँडा टेकेर बसेकी छिन्, हात खुट्टा माटोले लतपतिएका छन् । उनको पछाडि त्रिपालमुनि आमा र साना दाजुभाइ देखिन्छन् । टेन्टभित्र कुनै खाट छैन, कुनै ओछ्यान छैन । जमिनमै पराल ओछ्याएर रात बिताइन्छ । चिसो बढ्दै गएको पुस महिनामा पनि यही जमिन उनीहरूको ओछ्यान हो ।

बस्तीका अधिकांश टेन्ट प्वाँल परेका छन् । नजिकबाट हेर्दा पहेंलो त्रिपाल च्यातिएको देखिन्छ, कतै सानो कपडाले टालिएको छ । ती प्वाँलबाट हावा मात्र होइन, राति शीत पनि सिधै भित्र पस्छ । एउटा टेन्टमा पाँचदेखि सात जनासम्म खुम्चिएर बस्नुपर्ने बाध्यता छ । यही बस्तीमा जफरुद्दीन मुस्लिम सातजनाको परिवार लिएर बस्छन् । उनको टेन्ट अरूभन्दा फरक छैन । च्यातिएको नीलो त्रिपाल, बाँसका खम्बा र माथिबाट थुपारिएका पुराना कपडाले बनेको छ । ‘सिरक त छैन,’ उनी भन्छन्, ‘एउटावटा कम्बल छ, त्यो पनि सबैले ओढ्न मिल्दैन ।’ राति कम्बल तानातानमै बित्छ । कोही चिसोले काँप्दै उठ्छ, कोही न्यानो खोज्दै करवट फेर्छ ।

बिहान यहाँ घाम छिट्टै लाग्दैन । वरिपरि फैलिएको खुला खेत र टेन्टको कमजोर संरचनाले जाडो झनै बढाउँछ । बिहान हुनासाथ अर्को चिन्ता सुरु हुन्छ, ‘आज के खाने ?’ चुल्हो बाल्ने दाउरा छैन, खरिद गर्ने पैसा छैन । टेन्ट अगाडि माटोबाट बनाइएको सानो चुल्हो छ, तर धेरै दिनसम्म त्यसमा आगो बल्दैन ।दिउँसो करिब दुई बजेतिर सैमुल मुस्लिम बस्तीमा प्रवेश गर्छिन् । उनको हातमा सानो झोला छ । नजिकैको झन्डहवाको बजार क्षेत्रमा बिहानैदेखि माग्दै हिँडेर ल्याएका सामग्री हुन् ती । झोलाभित्र आधा कुहिन थालेका आलु र खुर्सानी छन्, मुस्किलले आधा केजी चामल । यही आजको भोजन हो । उनी टेन्टमा पुग्नेबित्तिकै परिवार वरिपरि जम्मा हुन्छ । मागेर ल्याएका पकौडी साना टुक्रामा बाँडिन्छन् । पेट त भरिँदैन, तर आज खाली पेट सुत्न नपर्ने आशा जाग्छ ।

मोहम्मद अहिमको परिवार पनि यही बस्तीमा छ । उनको टेन्ट भित्रबाट हेर्दा झनै साँघुरो लाग्छ । वर्षा पर्दा पानी चुहिने, हावा चल्दा चिसो सिधै छिर्ने । ‘हामीलाई रोगले भन्दा भोकले धेरै सताउँछ,’ उनी भन्छन् । काम खोज्न बजार धाउँछन्, तर कसैले काम दिँदैन । सीप छैन, परिचय छैन । माग्न जाँदा पनि पहिले जस्तो दयालु हात भेटिँदैन ।समानी अहिमदको कथा पनि उस्तै छ । पुस्तौंदेखि मागेरै जीवन गुजारेका उनीहरूका नाममा कुनै जग्गा छैन, स्थायी ठेगाना छैन । त्यसैले जहाँ अलिकति खाली जमिन देखियो, त्यहीँ टेन्ट गाडेर बस्नुपर्छ । करिब दुई हप्ता यही ठाउँमा बस्छन्, त्यसपछि फेरि अर्को ठाउँतिर सर्छन् । जीवन एउटा निरन्तर यात्राजस्तै बनेको छ । तस्विरमा देखिने यी टेन्टहरू केवल आवास होइनन्, राज्यबाट टाढा परेको समुदायको पहिचान हुन् । टेन्टको वरिपरि विद्यालय छैन, स्वास्थ्य चौकी छैन । बालबालिका पढाइबाट टाढा छन् । किताब, कापी र पोसाक त परको कुरा, उनीहरूले विद्यालयको ढोका देख्नसमेत पाएका छैनन् । वृद्धहरू चिन्तित छन्, ‘हामी त जसो तसो बाँच्यौँ, तर छोराछोरीको भविष्य के?’

बस्तीका मानिसहरू राज्यसँग धेरै ठूलो माग गर्दैनन् । ‘मागेर खाने जीवनबाट बाहिर निस्कन चाहन्छौँ,’ सैमुल भन्छिन् । यदि राज्यले सीपमूलक तालिम दियो, सानो रोजगारीको अवसर सिर्जना गरिदियो भने आफ्ना सन्तानलाई यो पीडादायी जीवनबाट मुक्त गराउन सकिने उनीहरूको विश्वास छ । कसैलाई सिलाइ–कटाइ, कसैलाई मिस्त्री, कसैलाई साना व्यवसाय चलाउने तालिम भए पनि उनीहरू माग्ने हात फैलाउन बाध्य हुने थिएनन् ।

तर अहिलेसम्म यी टेन्टभित्र राज्यको उपस्थितिको अनुभूति छैन । स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म उनीहरूको अवस्था नीतिगत बहसको विषय बनेको छैन । त्रिपालमुनि बसेका यी परिवारहरू नागरिक हुन्, तर नागरिकजस्तै अधिकारबाट वञ्चित छन् । च्यातिएको त्रिपाल, खाली चुल्हो र आधा पेट भोजनले उनीहरूको दैनिकी चलिरहेको छ ।
हवल्दारपुरको पश्चिमतर्फ फैलिएको यो दृश्य केवल तस्विरको कथा होइन । यो समाजको ऐनामा देखिएको कटु यथार्थ हो । जबसम्म यी टेन्टभित्रको जीवन सुन्ने र बुझ्ने कोही हुँदैन, तबसम्म यी बालबालिकाको भविष्य पनि यही खुला मैदानजस्तै अनिश्चित रहनेछ । प्रश्न यत्ति हो, ‘यो बस्ती कहिलेसम्म त्रिपालमुनि सीमित रहने ? र राज्यले कहिले यी आवाजहरूलाई आफ्नै नागरिकको आवाज ठान्ने ?’

राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको तथ्यांकअनुसार बाँकेमा गरिबी दर २६ दशमलब ९२ प्रतिशत पुगेको छ । जिल्लाको कुल जनसंख्या पाँच लाख ९७ हजार २ सय ८३ रहेको छ । एक लाख २९ हजार २ सय २९ घरधुरी रहेको बाँकेमा गरिब जनसंख्या एक लाख ६० हजार ८ सय १७ रहेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

डा.देवीप्रसाद आचार्य

नेपाली समाजले राजनीतिक स्वतन्त्रताका लागि लामो समय संघर्ष गरेको इतिहास छ । जनसंघर्षबाट राज्य व्यवस्था परिवर्तन भयो । तर, स्वतन्त्रतासहितको राज्य व्यवस्थामा पनि जनता शोषण र उत्पीडनबाट मुक्त हुन सकेको अवस्था छैन । जर्मन चिन्तक एरिक फ्रामका शब्दमा ‘स्वतन्त्रता केवल सत्ता परिवर्तनले हुन सक्दैन । सचेत नागरिकको निरन्तरको हस्तक्षेपले मात्र जीवित रहन्छ ।’ नेपालको सन्दर्भमा समाज अझै पनि सचेत भइसकेको अवस्था देखि“दैन । खुला समाज सचेत बनाउने कार्य हामी नागरिककै हो । नागरिक सक्रिय तथा प्रभावकारी हुन नसक्दा समाज जननिर्वाचित शासकबाटै पीडित हुनुपरेको अवस्था छ ।

नागरिक समाज गैरराजनीतिक, गैरसरकारी तथा स्वयं सेवकीय संगठन हुन्, जसले सत्ताका कमीकमजोरीप्रति खबरदारी गर्नुका साथै सामाजिक सचेतना विकास गर्न प्रभावकारी भूमिका खेल्दछन् । सक्रिय नागरिक समाज भनेको संस्थागत उपस्थितिमात्र होइन, सत्तालाई खबरदारी गर्ने, प्रश्न गर्ने, नैतिक साहास भएको, सत्तालाई उत्तरदायी बनाउने सामूहिक विवेक हो । नागरिक समाज’दयगत फ्रान्सेली दार्शनिक मिसेल फुको भन्छन्, ‘जहाँ प्रश्न सोध्ने मौन हुन्छन्, त्यहाँ सत्ता जनताको मालिक बन्छ ।’ आजको नेपाल फुकोले भनेजस्तै अवस्थाबाट गुज्रिइरहेको छ । सत्ता जनताको सेवक बन्न सकेको छैन । देशमा सत्तालाई प्रश्न गर्ने संगठित समूहकोे कमी छ ।

महात्मा गान्धीका शब्दमा ‘साँचो लोकतन्त्र सरकारबाट होइन, सचेत र संगठित नागरिक समाजबाट चल्छ ।’ हाम्रो देशको सन्दर्भमा गान्धीले भनेजस्तो नागरिक समाजले सचेत र संगठित रूपमा काम गरेको देखि“दैन । बरु, नागरिक समाज राजनीतिक दलको आस्थामा विभाजित भएको अवस्था छ । लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा समाजलाई सुसूचित बनाउनका लागि नागरिक समाजको ठुलो भूमिका रहन्छ । विश्वजगतका ऐतिहासिक अध्ययनले विकासको चरमविन्दुमा पुगेका देश पनि एकैपटक विकसित भएका होइनन् । लोकतन्त्रलाई राजनीतिक आधार बनाएर विकास तथा सुशासनमा अब्बल भएका हुन् । राजनीतिक दल र राज्यको कार्यशैली अब्बल बनाउने कार्यमा त्यहाँका नागरिक समाजले सक्रिय भूमिका खेलेको पाइन्छ ।

नेपालमा गणतन्त्रका नायक र नेतृत्वकर्ताले देशकाल, परिस्थिति र समाजको आवश्यकताअनुरुप जनमुखी कार्य गर्न नसक्दा देशको अवस्था नाजुक हुन पुग्यो । अहिले देशका हरेक क्षेत्रमा समस्या व्याप्त छन् । देश विधिको शासनमा चल्न सकेको छैन । भ्रष्टाचार, दलाली, बिचौलिया, कमिसन, सेटिङ, नातावाद, कृपावाद, ढिलासुस्तीलगायत विसंगति यत्रतत्र–सर्वत्र छन् । देश यस्तो अवस्थाबाट गुज्रिइरहेकाले जेनजी सडकमा आए । देशले अकल्पनीय क्षति व्यहोर्नुपर्‍यो । निर्वाचित सरकार अपदस्त भयो । गैरराजनीतिक व्यक्तिका हातमा सत्ता पुग्यो । जेनजीले गरेको विद्रोहका बलमा तत्कालीन सरकार अपदस्त भए पनि आजको अवस्थामा जेनजीको एकल प्रयासले मात्र राजनीतिक तथा सामाजिक समस्या समाधान हुनसक्ने अवस्था छैन । दलभित्रका अनुभवी नेतागण होस् वा युवापुस्ताको जोस, एकजुट भएरै देशलाई निकास दिनुपर्ने बेला छ । त्यसैले देशको यस्तो अवस्थामा नागरिक समाज समन्वयकारी भूमिका आवश्यक छ ।

नोम चोम्स्कीका अनुसार नागरिक समाज कमजोर हुँदा सत्ता स्वेच्छाचारी बन्छ र लोकतन्त्र नाममै सीमित रहन्छ । चोम्स्कीले भनेजस्तो हाम्रो देशको सन्दर्भमा लोकतन्त्र आवरणमा भए पनि जनताले व्यवहारमा अनुभव गर्न सकेको अवस्था छैन । राजनीतिक दलको अदूरदर्शिताका कारण अहिले दूरदराजका गाउँबस्ती युवाविहीन भएका छन् । गाउँ पाका नागरिक र केटाकेटीका बस्ती बनेका छन् । देश विकासको संवाहक युवापुस्ता रोजगारीका लागि विदेसिनुपरेको छ । यस सन्दर्भमा सत्ताका गलत कार्यलाई खबरदारी गरी सरकारलाई जनहितमा काम गराउन नागरिक समाजको सशक्त भूमिका अनिवार्य ठानिन्छ ।

नागरिक समाज सक्रिय तथा सशक्त हुन नसक्दा सरकारले प्रभावकारी काम गर्न सकेको छैन । बर्टोल्ट ब्रेख्ट भन्छन्, ‘सबैभन्दा खतरनाक नागरिक त्यो हो, जो अन्याय देखेर पनि मौन बस्छ ।’ लोकतन्त्रमा सरकारलाई नागरिक समाजले खबरदारी गर्दै सही दिशानिर्देश गर्न किन सकेन ? लोकतन्त्रमा समाजलाई सुसूचित बनाउनका लागि नागरिक समाजको अपेक्षा गरिन्छ । मार्टिन लुथरको शब्दमा ‘सबैभन्दा पीडादायी कुरा सत्रुको कठोर शब्द होइन, मित्रहरूको भयभित मौनता हो ।’ मुलुकमा नागरिक समाज मौन अवस्थामा देखिन्छ । नागरिक समाजका बुलन्द आवाज खोइ ? नागरिक समाज सत्ताको खबरदारीकर्ता, सर्वसाधारणका सचेतक तथा समाज रूपान्तरणको माध्यम हुन किन चुक्यो ? लोकतन्त्रमा सुशासन अभ्यास र लोकतान्त्रिक आचरण कार्यान्वयनमा नागरिक समाजले अहम् भूमिका खेल्न नसक्दा देशमा सुशासन स्थापित हुन सकेको छैन । राजनीतिक दलका नेतागणमा लोकतान्त्रिक आचरण तथा व्यवहार अभाव छ । यस सन्दर्भमा सरकारलाई रचनात्मक तथा लोकमैत्री बनाउन नागरिक समाजको भूमिका देख्न र अनुभव गर्न सकिने तहमा हुनुपर्दछ ।

जुर्गेन हाबरमास भन्छन्, ‘सार्वजनिक बहस र नागरिक समाज लोकतान्त्रिक जीवनका प्राणवायु हुन् ।’ हाबरमासले भनेजस्तो हाम्रो देशको सन्दर्भमा नागरिक समाज लोकतान्त्रिक समाजलाई सशक्त बनाउने कार्यमा संवाहक बन्न नसक्दा देशमा कैयौं जनआन्दोलन र संघर्षका बाबजुद लोकतान्त्रिक संस्कृति र अभ्यास विकास हुन सकेको छैन । दार्शनशास्त्री ग्राबिएल आमण्डका शब्दमा ‘नागरिक समाजले जनचेतना तथा जनजागरूकतामा सहजीकरण गरी जनतालाई मतदान तथा राजनीतिक सहभागिताका विषयमा उपयुक्त निर्णय लिनसक्ने बनाउँछ । विगतमा निर्वाचनमा राजनीतिक दल तथा नेतृत्व चयन अभ्यास हेर्दा मतदाताले विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सकेको देखि“दैन । पट पटक असफल नेतृत्वलाई मतदान गरी सत्तामा पुग्ने अवसर दिएको पाइन्छ । मतदाताले राजनीतिक दललाई बाँडीचुँडी भोट दिने गरेकाले कुनै पनि दलले एकल सरकार बनाउन सकेको अवस्था छैन । परिणामत : राजनीतिक अस्थिरता अन्त्य हुन सकेन ।

नागरिक समाज सत्ताविरुद्ध नै काम गर्ने ‘एजेन्ट’ होइन, सत्तालाई सही दिशामा राख्ने विवेकशील शक्ति हो । यो विवेकशील शक्ति कमजोर हुँदा लोकतन्त्र विकास तथा सामाजिक रपान्तरणको गति अवरुद्ध हुन्छ । यस्तै भइरहेको छ । जनताले सहज रूपमा सरकारी सेवा प्राप्त गर्न सकेको अवस्था छैन । ‘स्थायी सरकार’ भनिने प्रशासनतन्त्र पुरानै चिन्तन र कार्यशैलीमा अभ्यस्त छ । माक्स वेबरका शब्दमा ‘कर्मचारीतन्त्र दक्षताका लागि बनेको प्रणाली हो, तर जब यसले मानब संवेदनशीलता गुमाउँछ, तब यो लोकतन्त्रका लागि खतरा बन्दछ ।’ लोकतन्त्रमा प्रशासनतन्त्र सत्ताकेन्द्रीत होइन, जनताकेन्द्रीत हुनुपर्दछ । एन्टोनियो ग्राम्सीका अनुसार नागरिक समाज राज्य र जनताबीचको सेतु हो, यो सेतु कमजोर भयो भने कर्मचारीतन्त्र लोकतान्त्रिक बन्न सक्दैन । ग्राम्सीको भनाई आधार मानेर हेर्दा कर्मचारीतन्त्रले जनचाहना र सार्वजनिक हित आधार बनाएर ‘सर्भिस डेलिभरी’ गरेको छ त ? भन्ने कोणबाट हेर्दा सन्तोष गर्नसक्ने अवस्था छैन ।

कर्मचारीतन्त्र र समाजको अन्तरसम्बन्ध’दयगत म्याक्स वेबरका शब्दमा ‘कर्मचारीतन्त्र नियमअनुसार चल्छ, तर यसलाई मानवमुखी बनाउने काम समाजको चेतनाले गर्दछ ।’ नेपाली समाजको चेतनास्तर बढाउनका लागि नागरिक समाजको भूमिका प्रखर देखि“दैन । नागरिक समाज’दयगत एलेक्सिस दे टोक्भिलले भनेका छन्, ‘लोकतान्त्रिक अभ्यास गर्ने विद्यालय हो ।’ एलेक्सिस भनेझैं नागरिक समाजरूपी विद्यालयका ढोका खुला छन् तर लोकतान्त्रिक पाठ्यक्रम र पुस्तकका विषयबस्तु जनताले अध्ययन तथा अभ्यास गर्न पाएको अवस्था छैन । यस अर्थमा समाजलाई सचेत बनाउनका लागि नागरिक समाजले विद्यालयका रूपमा भूमिका खेल्नुपर्दछ, जहाँ लोकतान्त्रिक मूल्य, मान्यताको ज्ञान प्राप्तिस“गै राज्यका कमीकमजोरीप्रति खबरदारी गर्नसक्ने आलोचनात्मक जनचेतना विकास हुन सकोस् ।

लोकतन्त्रको भविष्य राजनीतिक दल र संसद् भवनमा मात्र होइन, सचेत नागरिकको चेतनाको आधारमा निर्भर हुन्छ । जब नागरिक समाज मौन बस्छ, राजनीति उत्तरदायिŒवविहीन हुन्छ । सक्रिय नागरिक समाज भनेको राज्यको सत्रु होइन, राज्यलाई सही दिशामा डोर्‍याउने निर्देशक शक्ति हो । यस कोणबाट हेर्दा आज हाम्रो देशलाई नारामै सीमित दलीय आस्थाले घेरिएको नागरिक समाज होइन, सत्य बोल्ने, अन्यायविरुद्ध आवाज बुलन्द गर्ने, स्वतन्त्र चिन्तन बोकेको, सत्तालाइ प्रश्न गर्ने, खबरदारी गर्ने सक्रिय नागरिक समाज खाँचो छ । सुकरातले ‘प्रश्न नगर्ने जीवन बाँच्न लायक हु“दैन’ भनेझंै प्रश्न गर्न नसक्ने समाज पनि लोकतान्त्रिक हुन सक्दैन । यसर्थ, समाजलाई लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको बोध गराउँदै जागरुक बनाउन सक्रिय नागरिक समाजको भूमिका अनिवार्य ठानिन्छ ।