हुम्ला, जेठ २ हुम्लामा कम उमेरमै विवाह गर्ने प्रवृत्तिले किशोरी स्वास्थ्यमा गम्भीर चुनौती थपिएको छ । जिल्लामा १९ वर्ष नपुग्दै सुत्केरी हुने किशोरीको संख्या वर्षेनी बढ्दै गएको तथ्यांक सार्वजनिक भएपछि बालविवाह नियन्त्रण र किशोरी स्वास्थ्य सुरक्षाको सवाल फेरि चर्चामा आएको हो ।
जिल्ला स्वास्थ्य सेवा कार्यालय हुम्लाका अनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को साउनदेखि चैत मसान्तसम्म जिल्लाभर सुत्केरी भएका महिलामध्ये २५ दशमलव २५ प्रतिशत किशोरी १९ वर्षमुनिका रहेका छन् । कार्यालयको तथ्यांकअनुसार उक्त अवधिमा जिल्लाका सातवटै गाउँपालिकामा कुल पाँच सय ९४ जना सुत्केरी भएका थिए । तीमध्ये एक सय ५० जना १९ वर्षभन्दा कम उमेरका किशोरी रहेका छन् ।
स्वास्थ्य सेवा कार्यालयकी तथ्यांक सहायक दुर्गा श्रेष्ठका अनुसार पछिल्ला वर्षमा कम उमेरमै विवाह गर्ने र छिट्टै बच्चा जन्माउने किशोरीको संख्या निरन्तर बढ्दो क्रममा छ । अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा १९ वर्षमुनिका सुत्केरी किशोरीको संख्या एक सय ३७ रहेको थियो भने त्यसअघिको वर्षमा यस्तो संख्या एक सय सात थियो । चालु आर्थिक वर्षका अझै तीन महिना बाँकी रहेकाले यो संख्या थप बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
तथ्यांकअनुसार सबैभन्दा बढी किशोरी सुत्केरी सिमकोट गाउँपालिकामा रहेका छन् । त्यहाँ मात्रै ४० जना किशोरी १९ वर्ष नपुग्दै आमा बनेका छन् । यता नाम्खा गाउँपालिकामा भने यस्तो संख्या न्यून रहेको जनाइएको छ । स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार हुम्लामा अझै पनि बालविवाह पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन । गरिबी, अशिक्षा, सामाजिक चेतनाको कमी र परम्परागत सोचका कारण किशोरीहरू कम उमेरमै विवाह गर्न बाध्य हुने गरेका छन् । विवाहपछि चाँडै गर्भधारण हुँदा किशोरीको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने मात्रै होइन, जन्मिने बालबालिकामा समेत कुपोषणको समस्या देखिने गरेको स्वास्थ्यकर्मीहरूको भनाइ छ ।
सानै उमेरमा विवाह र मातृत्वको जिम्मेवारीले किशोरीको शिक्षा, स्वास्थ्य र भविष्यमा नकारात्मक असर पारिरहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन् । पर्याप्त पोषण, स्वास्थ्य सचेतना र परिवारको सहयोग नपाउँदा आमा र शिशु दुवै जोखिममा पर्ने अवस्था रहेको जनाइएको छ । स्वास्थ्य कार्यालयले बालविवाह न्यूनीकरण, किशोरी स्वास्थ्य शिक्षा र सुरक्षित मातृत्वसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन भइरहे पनि दुर्गम बस्तीमा अझै प्रभावकारी रूपमा चेतना फैलाउन चुनौती रहेको जनाएको छ ।
कोहलपुर, जेठ २ नेपाल सरकारले लागू गरेको नयाँ भन्सार नीतिका कारण नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रमा व्यापारिक तनाव बढेको भन्दै भारतको रुपैडिहास्थित उद्योग व्यापार प्रतिनिधि मण्डलले बह्राइच जिल्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारीमार्फत भारतीय सरकारको ध्यानाकर्षण गराएको छ ।
रुपैडिहा उद्योग व्यापार प्रतिनिधि मण्डल शाखा रुपैडिहाले बह्राइचका जिलाधिकारीलाई ज्ञापनपत्र बुझाउँदै नेपाल सरकारले १०० रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यका सामानमा भन्सार शुल्क अनिवार्य गरेपछि सीमावर्ती भारतीय व्यापारी, स्थानीय व्यवसाय र राजस्व संकलनमा नकारात्मक असर परेको जनाएको हो । ज्ञापनपत्रमा उल्लेख भएअनुसार नेपाल सरकारले यसअघि दैनिक उपभोगका केही सामग्रीमा छुट दिँदै आएकोमा हाल १०० रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यका सामानमा भन्सार शुल्क अनिवार्य गरेपछि चामल, खाने तेल, औषधि, कपडालगायतका वस्तुको मूल्य वृद्धि भएको दाबी गरिएको छ । यसले सीमावर्ती क्षेत्रका उपभोक्ता र व्यापारी दुवै प्रभावित भएको मण्डलको भनाइ छ ।
व्यापारी संगठनले रुपैडिहा तथा आसपासका सीमावर्ती बजारमा भारतीय व्यापारीको कारोबार ५० देखि ७५ प्रतिशतसम्म घटेको दाबी गर्दै नेपाल सरकारको नयाँ नीतिका कारण व्यापारिक वातावरणमा असहजता सिर्जना भएको उल्लेख गरेको छ । ज्ञापनपत्रमा भारतले नेपाललाई परम्परागतरूपमा विभिन्न व्यापारिक सुविधा तथा कर छुट उपलब्ध गराउँदै आएको उल्लेख गर्दै नेपाली ग्राहकको संख्या घट्दा भारतीय बजारमा समेत प्रत्यक्ष असर परेको जनाइएको छ । साथै सीमामा नेपालका सुरक्षाकर्मी तथा भन्सार निकायको कडाइका कारण ‘नाकाबन्दीजस्तै अवस्था’ सिर्जना भएको आरोप पनि लगाइएको छ ।
उद्योग व्यापार प्रतिनिधि मण्डलले भारतीय विदेश मन्त्रालयमार्फत नेपाल सरकारसँग कूटनीतिक पहल गर्न आग्रह गर्दै सीमावर्ती क्षेत्रका व्यापारी र सर्वसाधारणको समस्यालाई ध्यानमा राखी समाधान खोज्न माग गरेको छ ।
जुम्ला, जेठ २ सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर नगरपालिका–२ बाङ्गेसिमलका ४९ वर्षीय दिलबहादुर विश्वकर्मा २०६८ सालमा जुम्ला आउँदा उनका हात साँच्चै खाली थिए । न बैंक खातामा पैसा थियो, न कुनै राजनीतिक पहुँच, न ठूलो व्यापारिक योजना । उनीसँग थियो त केवल एउटा विश्वास—मेहनत गरे जीवन बदल्न सकिन्छ ।
त्यो समय गाउँका धेरै युवा विदेशिने तयारीमा थिए । कोही खाडी मुलुक पुगेका थिए, कोही भारततिर लागेका थिए । गाउँका घरहरू युवाविहीन हुँदै गइरहेका थिए । दिलबहादुरसँग पनि विदेश जाने विकल्प थियो । तर उनले फरक निर्णय गरे । उनले परदेशको सपना होइन, जुम्लाको चिसो माटो रोजे । खलंगा पुगेपछि सुरुका दिन सहज थिएनन् । बस्ने ठाउँ निश्चित थिएन, आयआर्जनको भरपर्दो माध्यम थिएन । जीवन धान्न जे काम पाइन्छ, त्यही गर्नुपर्ने अवस्था थियो । अन्ततः उनले भेडाखसीको मासु बेच्ने व्यवसाय सुरु गरे । धेरैले सम्मानका साथ नहेर्ने पेशा भए पनि उनले त्यसलाई जीवन बचाउने आधार बनाए ।
चन्दननाथ नगरपालिका–४ टुडिखेल लाइनस्थित भारतीबाडामा उनले ‘सुर्खेती फ्रेस हाउस’ सञ्चालन गरे । सुरुमा धेरैले यो व्यवसाय टिक्दैन भन्ने सोचे । तर दिलबहादुरसँग हार्ने विकल्प थिएन । परिवारको जिम्मेवारीले उनलाई टिकाइराख्यो । अहिले पनि उनको दिन बिहान हुनुअघि नै सुरु हुन्छ । बिहान ४ बज्नुअघि उठेर उनी पसल पुगिसकेका हुन्छन् । बजार खुल्नुअघि नै मासु तयार पार्नुपर्छ । अरू मानिस निदाइरहेका बेला उनी चिसो पानीले हात धोएर काममा जुटिसकेका हुन्छन् । शरीरमा मासुको गन्ध बस्छ, हात रगतले रातिन्छ, तर त्यो सबै उनलाई सामान्य लाग्न थालेको छ ।
उनका अनुसार बिहान ८ बजेसम्म अधिकांश बिक्री सकिन्छ । त्यसपछि मात्रै शरीरले थकान महसुस गर्छ । तर त्यो थकानसँगै सन्तुष्टि पनि जोडिएको हुन्छ, किनकि यही पसिनाले परिवार धानेको छ । दिलबहादुरले जुम्लाका गाउँ–गाउँ पुगेर किसानसँग सम्बन्ध बनाएका छन् । भेडापालक किसानसँग वर्षौंदेखिको विश्वास कायम गरेका छन् । अहिले किसानहरूले आफैं फोन गरेर “सुर्खेती दाइ, भेडा तयार छ” भनेर खबर गर्ने गरेका छन् । उनी १० हजारदेखि ४५ हजार रुपैयाँसम्मका भेडाखसी किनेर बजार ल्याउँछन् । अहिले उनीसँग २० ज्यान भेडाखसी छन् ।
जुम्लामा उनले पहिलोपटक प्रतिकेजी ४ सय ५० रुपैयाँमा मासु बिक्री गरेका थिए । अहिले त्यही मासुको मूल्य १ हजार १ सय रुपैयाँ पुगेको छ । मूल्य बढे पनि व्यवसाय सञ्चालनको चुनौती कम नभएको उनी बताउँछन् । उनको पसलमा आउने ग्राहकहरू सामान्य ग्राहक मात्र होइनन्, वर्षौंदेखिको विश्वासका आधारमा जोडिएका मानिस हुन् । सिद्धार्थ होटल, खड्का होटललगायत जुम्लाका चर्चित होटलहरू उनका नियमित ग्राहक बनेका छन् । खड्का होटलका सञ्चालक खड्क थापा भन्छन्, ‘मैले व्यवसाय थालेदेखि उनकै पसलबाट मासु लिन्छु । सफा छ, विश्वासिलो छ र चाहिएको बेला पाइन्छ ।’
दिलबहादुरको ६ जनाको परिवार यही व्यवसायले चलेको छ । घरभाडा, छोराछोरीको पढाइ, लुगाफाटो र दैनिक खर्च सबै यही पसलको आम्दानीबाट धानिएको छ । पसलको मात्रै मासिक १३ हजार ५ सय रुपैयाँ भाडा तिर्नुपर्छ । सबै खर्च कटाएर पनि उनी मासिक करिब ४५ हजार रुपैयाँ बचत गर्न सफल छन् । वार्षिक बचत ५ लाख ४० हजार रुपैयाँ पुग्छ । त्यही कमाइबाट उनले एक वर्षअघि खलंगामै ६ सय ५० वर्गमिटर घडेरी किने । ५० लाख रुपैयाँ खर्चिएको त्यो घडेरी उनका लागि केवल जग्गा होइन, वर्षौंदेखिको संघर्षको परिणाम हो ।
दिलबहादुर आफैंले धेरै पढ्न पाएनन् । तर उनले आफ्ना छोराछोरीलाई पढाएर आफ्नो अधुरो सपना पूरा गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । उनका छोरा काठमाडौंमा साइन्स पढिरहेका छन् । जेठी छोरी जुम्लाको कर्णाली प्राविधिक शिक्षालयमा ओभरसियर अध्ययनरत छिन् भने कान्छी छोरी निजी विद्यालयमा कक्षा ९ मा पढ्दैछिन् । ‘छोराछोरीलाई राम्रोसँग पढाउन सकेको छु, त्यही नै मेरो सबैभन्दा ठूलो कमाइ हो,’ उनी भन्छन् ।
उनकी धर्मपत्नी कौशिला विश्वकर्मा पनि व्यवसायमा सँगसँगै खटिन्छिन् । पसल व्यवस्थापनदेखि ग्राहक सम्हाल्ने कामसम्म उनले साथ दिइरहेकी छन् । भेडाखसीका खुट्टा प्रतिकेजी ९ सय रुपैयाँ र आन्द्राभुँडी प्रतिकेजी ६ सय रुपैयाँमा बिक्री हुने गरेको उनी बताउँछिन् । आज धेरै नेपाली युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश गइरहेका छन् । गाउँका खेत बाँझिएका छन्, घरहरू रित्तिएका छन् । तर दिलबहादुर भने आफ्नै माटोमा सम्भावना देखिरहेका छन् । उनी भन्छन्, ‘गर्नेलाई आफ्नै देशमै अवसर छ । विदेशिनै पर्छ भन्ने छैन । मेहनत गर्नुपर्छ, जोखिम लिनुपर्छ । परिवारसँग बसेर पनि राम्रो कमाइ गर्न सकिन्छ ।’ दिलबहादुर विश्वकर्माको कथा कुनै ठूलो उद्योगपतिको सफलता कथा होइन । यो त एउटा सामान्य मानिसले निरन्तर मेहनत, धैर्य र इमानदारीका बलमा आफ्नो जीवन कसरी बदल्न सक्छ भन्ने उदाहरण हो ।
