पछिल्ला दिनमा बाँकेलगायत तराई–मधेसका जिल्लामा चिसोको प्रभाव तीव्र बनेको छ । बिहानपख सडक देखिनै नसकिने गरी बाक्लो कुहिरो लाग्ने, दिउँसोभरि घाम ननिस्कने र साँझ परेसँगै हिउँयामको सर्दी अजै तीव्र हुने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
शीतलहरसँगै आएको हुस्सु र कडाकाले जनजीवनलाई नै प्रभावित पारेको छ । बजारमा सर्वसाधारणको आवतजावत कम देखिन्छ, स्वास्थ्य संस्थाहरूमा रुघाखोकी, ज्वरो, स्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या र शीतजन्य रोगको उपचारका लागि आउने बिरामीहरूको संख्या बढ्न थालेको छ । यस्तो अवस्थामा हामी सबैले चिसो मौसमलाई केवल प्राकृतिक अवस्था मात्र नभई स्वास्थ्यसँग जोडिएको गम्भीर विषयका रूपमा लिनुपर्ने समय आएको छ ।
नेपालको तराई क्षेत्रमा हिउँद यतिबेला केवल मौसम परिवर्तनको संकेत मात्र होइन, जोखिम पनि बोकेर आउँछ । विशेष गरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला, दीर्घरोगी र कमजोर प्रतिरक्षा शक्ति भएका व्यक्तिहरू चाँडै संक्रमणमा पर्ने समूह हुन् । उनीहरूलाई हल्का चिसोले पनि ठूलो समस्या निम्त्याउन सक्छ । शीतलहरका कारण शरीरको तापक्रम घट्दै जाँदा निमोनिया, दमे, एलर्जी, स्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या, रुघाखोकी तथा ज्वरोको जोखिम बढ्छ । यसैले “चिसो सह्यौँ“ भन्ने सामान्य सोच अब उपयुक्त छैन; बरु “चिसोलाई व्यवस्थापन गरौँ“ भन्ने चेतना फैलाउनु आवश्यक छ ।
चिसो मौसममा स्वास्थ्य जोखिम बढ्नुको अर्को कारण सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था पनि हो । तराईका धेरै विपन्न घरपरिवारसँग पर्याप्त न्यानो लुगा नहुन सक्छ, साना बच्चाहरूलाई सिरकबाट सजिलै हात–खुट्टा झिकेर बस्ने बानी हुन्छ, वृद्धले पनि शरीर न्यानो राख्न सकेका हुँदैनन् । कतिपय घरमा धुवाँ लागेर बस्नुपर्ने अवस्था रहेको छ, जसले उल्टै स्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या थप बढाउँछ । यस्तै खुलेआम आगो ताप्दा देखिने घुँई र धुवाँले वातावरण प्रदूषित बनाउनुका साथै दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउने खतरा पनि रहन्छ । यसैले न्यानो बस्ने उपाय केवल आगो ताप्नु मात्र नभई व्यवस्थित र सुरक्षित तरिका अपनाउनु हो ।
यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा पहिला व्यक्तिगत सतर्कता महत्वपूर्ण हुन्छ । यथासम्भव घरबाहिर निस्कँदा टाउको, कान, घाँटी र खुट्टा राम्रोसँग छोप्ने न्यानो लुगा प्रयोग गरिनुपर्छ । बिहानको कठ्याङ्ग्रिँदो चिसो समयमा बालबालिका र वृद्धलाई अनावश्यक बाहिर नल्याउने, तातो पानी पिउने, चिया, झोलयुक्त खाना, सुप जस्ता पौष्टिक पदार्थ सेवन गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ । अत्यधिक चिसोमा शरीर तातो राख्न मद्दत गर्ने काम स–साना शारीरिक गतिविधिले पनि गर्छ, त्यसैले घरभित्रै भए पनि केही गतिविधि गर्न सकिन्छ । विशेषगरी दीर्घरोगीहरूले औषधि नियमित सेवन गर्नु, चिकित्सकको सल्लाह नछाड्नु र लक्षण देखिए तुरुन्तै स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्नु धेरै महत्वपूर्ण छ ।
अर्कोतर्फ, स्थानीय सरकार र सम्बन्धित निकायहरूको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । बिहानै विद्यालय जाने बालबालिकाहरू शीतलहरको सीधा जोखिममा पर्छन् । विगतका वर्षहरूमा जस्तै यस वर्ष पनि विद्यालय विदा दिने वा समय परिवर्तन गर्ने जस्ता निर्णय समयमै हुनु जरुरी हुन्छ । जोखिम समूहका मानिसहरूका लागि न्यानो लुगा वितरण, सडक छेउ, चौकचौतारामा सुरक्षित आगो ताप्ने व्यवस्था, स्वास्थ्य चौकीहरूलाई सक्रिय राख्ने, जनचेतनामूलक सूचना निरन्तर प्रसारण गर्ने कार्य सरकार तथा स्थानीय निकायको जिम्मेवारी हो । चिसो मौसमलाई आपतकालीन स्वास्थ्य अवस्थाका रूपमा लिने सोच र तयारीले धेरै जोखिम टार्न सक्छ ।
मिडिया, सामाजिक संगठन र स्वयं नागरिकको पनि समान भूमिका रहन्छ । गाउँ–समुदायमा जानकारी फैलाउने, कमजोर र असहायको ख्याल राख्ने, छिमेकी वृद्ध–वृद्धा र बालबालिकाको अवस्था बुझ्ने काम केवल सरकारकै जिम्मा होइन । समुदायमा मानवीय संवेदनालाई जगाएर “हामी सबै सुरक्षित रहौँ“ भन्ने भावना निर्माण गरिनुपर्छ । कसैको घरमा सिरक छैन भने ससाना सहयोगले ज्यान जोगिन सक्छ; कसैले अस्पताल जान हिच्किचाए भने सल्लाहले रोग गम्भीर हुनबाट बच्न सक्छ ।
यसबाहेक, कतिपयले चिसो मौसमलाई सामान्यीकरण गरी बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति अझै छ । “हिउँद त हिउँद नै हो“ भन्ने सोचले स्वास्थ्य जोखिमलाई झनै बढाइरहेको छ । चिसो मौसमलाई मौसमको स्वाभाविक चक्र मान्दा मान्दै पनि त्यसले ल्याउने स्वास्थ्य जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु भनेको आफैंलाई र आफ्नै परिवारलाई जोखिममा राख्नु हो । समयमै सावधानी अपनाउनु नै सबैभन्दा ठूलो उपचार हो ।
आज बाँके मात्र होइन, तराईका अधिकांश जिल्लामा हिउँदको कठ्याङ्ग्रिँदो चिसो र शीतलहरले जीवन कठिन बन्दै गएको स्पष्ट देखिन्छ । यस्तो समयमा “स्वास्थ्य हाम्रो अधिकार मात्र होइन, हाम्रो जिम्मेवारी पनि हो“ भन्ने बुझाइ आवश्यक छ । सबैले आफ्नो स्तरबाट सावधानी अपनाउने हो भने धेरै समस्या टार्न सकिन्छ । न्यानो बसौँ, सचेत रहौँ, जोखिम समूहको विशेष ख्याल गरौँ र स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखौँ । मौसमको चिसोपन रोक्न नसकिए पनि त्यसले पार्ने असर न्यूनिकरण गर्नु हाम्रो हातमा छ । त्यसैले यो मौसमलाई बिपद् होइन, सावधानी र जिम्मेवारीसाथ सामना गर्ने चुनौतीको रूपमा लिन सकौँ भने, हाम्रो समुदाय सुरक्षित, स्वस्थ र सशक्त बन्न सक्छ ।
