विशेषज्ञहरूको अनुसार, दैलेखमा फेला परेको ग्यास ‘शेल’ वा ‘टाइट ग्यास’ प्रकृतिको छ, जुन अमेरिकामा पनि उत्खनन गरिन्छ । यस्तो ग्यास चट्टानमा च्यापिएर रहन्छ र निकाल्न निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । यसका लागि चट्टान फुटाएर ग्यास निकाल्नुपर्ने आवश्यक पर्छ ।
दैलेख, फागुन ०१ भैरवी गाउँपालिका–१, जलजलेमा ठूलो परिमाणमा खनिज ग्यासको भण्डारण रहेको पुष्टि भएको छ । चीनको ‘चाइना जियोलोजिकल सर्वे’ कम्पनीले नेपाल सरकारलाई बुझाएको अन्तिम अन्वेषण प्रतिवेदन अनुसार, उक्त क्षेत्रमा करिब ८० अर्ब ७० करोड घनमिटर ग्यास रहेको पाइएको छ ।
खानी तथा भूगर्भ विभागका प्रवक्ता धर्मराज खड्काका अनुसार, चिनियाँ टोलीले विस्तृत अध्ययन पछि यो तथ्यांक सार्वजनिक गरेको हो । यसअघि गरिएको प्रारम्भिक अध्ययनले केवल एक अर्ब १२ करोड घनमिटर ग्यास हुने अनुमान गरेको थियो । तर थप परीक्षण र अन्तिम अध्ययनले पूर्वअनुमानभन्दा निकै ठूलो परिमाणमा ग्यास रहेको पुष्टि गरेको उनले बताए ।
तर प्रवक्ता खड्काले भण्डारण पुष्टि भए पनि यसलाई व्यावसायिक रूपमा उत्पादन गर्न सकिने क्षमता तत्काल थाहा नहुने बताएका छन् । उनका अनुसार, ग्यासको वास्तविक उत्खनन क्षमता र उपयुक्त प्रविधि पत्ता लगाउन ‘वेल टेस्टिङ’ गर्नुपर्नेछ । ‘अहिले हामीले भण्डारणको आकार मात्र पत्ता लगाएका हौँ । वेल टेस्टिङ नगरी कति ग्यास निकाल्न सकिन्छ भन्ने थाहा पाउनु असम्भव छ,’ उनले भने ।
विभागका अनुसार अबको चरणमा ‘ड्रिल’ गरिएको स्थानमा अन्य उपकरण प्रयोग गरी चट्टान फुटाउने वा प्राकृतिक ग्यास विस्थापित गर्ने प्रक्रिया अपनाइनेछ । त्यसपछि निस्कने ग्यासको रासायनिक संरचना र गुणस्तरको प्रयोगशालामा परीक्षण गरी मात्र व्यावसायिक उत्खनन प्रक्रिया अघि बढाइनेछ ।
नेपाल सरकारले चीनको जियोलोजिकल सर्वेसँग रु दुई अर्ब ४० करोडको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा पेट्रोलियम खानी अन्वेषण गर्ने सम्झौता गरेको थियो । सोहीअनुसार चिनियाँ टोलीले सेस्मिक सर्वे, जियोलोजिकल सर्वे, म्याग्नेटोटेल्युरिक सर्वे र जियोकेमिकल सर्वे सम्पन्न गरिसकेको विभागले जनाएको छ । हाल प्राप्त अन्तिम प्रतिवेदनमाथि थप अध्ययन भइरहेको छ भने बाँकी कामका लागि नेपाल सरकारले चीन सरकारलाई थप अनुदान सहयोगको अनुरोध गरेको छ ।
विशेषज्ञहरूको अनुसार, दैलेखमा फेला परेको ग्यास ‘शेल’ वा ‘टाइट ग्यास’ प्रकृतिको छ, जुन अमेरिकामा पनि उत्खनन गरिन्छ । यस्तो ग्यास चट्टानमा च्यापिएर रहन्छ र निकाल्न निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । यसका लागि चट्टान फुटाएर ग्यास निकाल्नुपर्ने आवश्यक पर्छ ।दैलेखमा खानी अन्वेषणको इतिहास लामो छ । परापूर्वकालदेखि ज्वाला बल्दै आएका श्रीस्थान, नाभीस्थान, पादुका र तल्लो डुङ्गेश्वर क्षेत्रलाई आधार मानेर २०७६ असोजदेखि अन्वेषण सुरु गरिएको थियो । त्यसयता विभिन्न चरणमा ड्रिलिङ र परीक्षण कामहरू सञ्चालन भएका छन् ।
सामाजिक र राजनीतिक दृष्टिले पनि यो ग्यास क्षेत्रको महत्व उच्च छ । आगामी फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा दैलेखका राजनीतिक दलहरूले ग्यास उत्खननलाई आफ्नो मुख्य चुनावी एजेन्डा बनाएका छन् । यसले स्थानीय विकास र रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर मतदातामा आकर्षण बढाएको विश्लेषकहरूले बताएका छन् ।हालको अवस्थामा विभागले भण्डारणको आकार र गुणस्तरको सुनिश्चितता हासिल गरेपछि मात्र व्यावसायिक उत्खननको योजना सार्वजनिक गर्ने जनाएको छ । यसले नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, यदि उचित प्रविधि र वातावरणीय मापदण्ड अपनाएर ग्यास उत्खनन गर्न सकिन्छ भने दैलेखको अर्थतन्त्रमा उल्लेखनीय योगदान पुग्नेछ । यद्यपि, शेल ग्यासको प्रविधि चुनौतीपूर्ण भएकाले यसको व्यावसायिक उपयोगमा समय, खर्च र प्रविधि परीक्षणको तयारी आवश्यक पर्ने विभागले जनाएको छ ।
यस खोजले नेपालमा आन्तरिक ऊर्जा स्रोतको पहिचान र स्वदेशी ऊर्जा उत्खननको सम्भावनालाई थप मजबुत बनाएको छ । आगामी वर्षमा वेल टेस्टिङ र ग्यास निकाल्ने प्रविधि परीक्षणपछि मात्र यस क्षेत्रको पूर्ण व्यावसायिक क्षमता स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
