हृदयाघातबाट दैनिक १६ देखि १८ जनासम्मको मृत्यु हुने गरेकोमा ४० प्रतिशत ४५ वर्षमुनिका रहने गरेको स्वास्थ्य मन्त्रालयको तथ्यांक, पहिला पाको उमेरका व्यक्तिमा बढी देखिने गरेको भए पनि अहिले युवाहरूमै समस्या ।जसले मुटुलाई ख्याल नगरी खानेकुरा खान्छ, निद्रा पुर्याउँदैन र भड्किलो जीवनशैली जिउँछ, त्यस्तालाई बढी हृदयाघातको डर हुन्छ ।
वरिष्ठ कलाकार सुनील थापा शनिबार बिहान मृत अवस्थामा भेटिए । चिकित्सकले थापालाई झुक्याउने किसिमको हृदयाघात भएको बताए । उनी ६८ वर्षका थिए । पोस्टमार्टम रिपोर्टले उनलाई ‘साइलेन्ट हार्टअट्याक’ भएको पुष्टि गर्यो । ‘साइलेन्ट हार्टअट्याक’मा बिस्तारै ब्लकेज बढ्दै जान्छ र अन्तिममा मृत्यु हुन्छ ।यस्तै, २७ पुसमा हृदयाघातकै कारण गायक तथा अभिनेता प्रशान्त तामाङको पनि ज्यान गएको थियो । दिल्लीस्थित आफ्नै निवासमा मृत्यु भएको उनलाई पनि ‘साइलेन्ट हार्टअट्याक’ भएको चिकित्सकहरूले बताए । उनी ४३ वर्षका थिए । पछिल्ला केही दिनको फरकमा दुई चर्चित कलाकारको मृत्युवरणको कारण बनेको हृदयाघातबाट दैनिक कैयौँले ज्यान गुमाएका छन् ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार दैनिक हृदयाघात भएर १५ देखि २० जनालाई सरकारी अस्पताल ल्याउने गरिन्छ । त्यसमध्ये दैनिक १० देखि १२ जनाको मृत्यु हुन्छ । मन्त्रालयका प्रवक्ता डा. प्रकाश बुढाथोकीका अनुसार हृदयाघात भएर निजी अस्पतालमा पुगेकामध्ये करिब पाँचदेखि ६ जनाको पनि दैनिक मृत्यु हुन्छ ।
यसरी सरकारी र निजी अस्पतालमा हृदयाघातबाट मृत्यु हुनेको तथ्यांक जोड्दा दैनिक १६ देखि १८ जनासम्मको मृत्यु हुन्छ । यसबाहेक कतिपय हृदयाघातका मृत्यु अस्पताललाई नै थाहा नहुने हुँदा यसको यकिन तथ्यांक अस्पतालको तथ्यांकले मात्रै नपुग्ने प्रवक्ता बुढाथोकीले बताए ।
‘हृदयाघातको एकीकृत तथ्यांक छैन । निजी अस्पतालहरूले सही रूपमा मन्त्रालयलाई रिपोर्टिङ नगर्दा ठ्याक्कै तथ्यांक यकिन गर्न कठिन भएको छ,’ प्रवक्ता बुढाथोकीले भने । नेपालमा मुटु तथा हृदयाघातका बढी बिरामी सहिद गंगालाल राष्ट्रिय हृदयरोग केन्द्रमा आउँछन् । तर, केन्द्रले यहाँ आउनेमध्ये कतिलाई हृदयाघात हुन्छ तथ्यांक राखेको छैन । केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक डा. रविसिंह मल्लले आफूसँग हृदयाघातको तथ्यांक नभएको बताए । ‘दैनिक पाँचदेखि आठ सयसम्म ओपिडीमा आउँछन् । त्यसमा विभिन्न किसिमका मुटुसम्बन्धी समस्या भएका बिरामी हुन्छन् । इमर्जेन्सीमा पनि सयजना हाराहारी बिरामी आउँछन् । तर, हृदयाघात कतिमा हुन्छ भनेर तथ्यांक भन्न सक्दिनँ,’ उनले भने ।
वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. प्रकाशराज रेग्मीका अनुसार अहिले हृदयाघात बढिरहेको छ र पहिला पाको उमेरका व्यक्तिमा बढी देखिने गरेको भए पनि अहिले युवाहरूमा बढी छ । उनले हृदयाघात हुनेमध्ये ४० प्रतिशत ४५ वर्षमुनिका हुने बताए । ‘युवाहरूमा आकस्मिक र झुक्याउने हृदयाघात हुन्छ,’ उनले भने, ‘समग्र आकस्मिक मृत्युको कारणमध्ये ७० प्रतिशत कारण हृदयाघात नै हो ।’
वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. रेग्मीले जीवनशैली नै आकस्मिक र झुक्याउने हृदयाघात कारण हुने बताए । ‘पछिल्लो समय युवाहरूको जीवनशैली बिग्रिएको छ,’ उनले भने, ‘उनीहरूमा जंकफुड र धूम्रपान बढी भयो । मानसिक तनाव थपियो । उपचारमा पनि ध्यान नदिने बानी छ । यसले हृदयाघात बढ्यो,’ उनले भने ।
स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रवक्ता डा. बुढाथोकीका अनुसार भागदौडको जीवनशैली अपनाउने सेलेब्रिटी होस् वा राजनीतिज्ञ, स्वास्थ्यमा ध्यान नदिने युवा होस् वा पाको उनीहरूमा हृदयाघातको सम्भावना बढी हुने बताउँछन् ।
‘मूलतः जीवनशैली नमिल्नु तथा समयमै स्वास्थ्य परीक्षण नगर्नुलगायत कारणले हृदयाघात निम्त्याउने गर्छ । हामीले सेलेब्रिटी भन्छौँ, तर उहाँहरूको जीवनशैली झन् अस्तव्यस्त हुन्छ, त्यसकारण पनि हृदयाघात बढी हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यस्तै, राजनीतिज्ञलाई पनि हृदयाघातको सम्भावना बढी हुन्छ, त्यो भनेको जीवनशैलीका कारण हो । जसले मुटुलाई ख्याल नगरी खानेकुरा खान्छ, निद्रा पुर्याउँदैन र भड्किलो जीवनशैली जिउँछ, त्यस्तालाई बढी हृदयाघातको डर हुन्छ ।’
विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०२५ को तथ्यांकअनुसार नेपालमा हृदयाघातबाट वार्षिक ३० हजार दुई सयको मृत्यु हुन्छ । उक्त अध्ययनले पनि ४० प्रतिशत युवालाई हृदयाघात हुने देखाएको वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ डा. रेग्मीले बताए ।
मनमोहन कार्डियोथोरासिक भास्कुलर एन्ड ट्रान्सप्लान्ट सेन्टरका कार्यकारी निर्देशक तथा वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ प्रा. डा. रत्नमणि गजुरेलका अनुसार आधुनिक जीवनशैलीका कारण युवामा मुटुरोग उल्लेख्य रूपमा बढिरहेको छ । ‘नयाँ पुस्तामा असन्तुलित खानपानको प्रवृत्ति बढेको छ । जंकफुडको अत्यधिक सेवन, पोषिलो आहारप्रति बेवास्ता र शारीरिक निष्क्रियताले नसर्ने रोगको जोखिम बढाएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर मुटुमा परेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा कम उमेरमै हृदयघात हुनेको संख्या बढ्दै जानु गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ,’ उनले भने, ‘निकोटिनजन्य पदार्थको प्रयोग, धूम्रपान तथा अत्यधिक मद्यपानले मुटुको रक्तनलीमा प्रतिकूल असर पार्छ । त्यस्तै, उच्च रक्तचाप, मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोलजस्ता दीर्घकालीन रोगले पनि मुटुरोगको जोखिम थप बढाउँछन् ।’
कसरी हुन्छ हृदयाघात ?
हाम्रो मुटुमा मुख्यतः तीनवटा नसा हुन्छन् । तीमध्ये दुईवटा नसा दायाँबायाँ र एउटा नसा बिचमा हुन्छ । त्यो बिचको नसा ‘ब्लकेज’ भयो भने ठुलो हृदयाघात हुन्छ । यस्तो अवस्थामा बचाउन निकै कठिन हुन्छ । दायाँबायाँका दुई रक्तनली हुन्छन् । ती नलीमा पनि दुईवटा स–साना नसा हुन्छन् । ती नसाहरू ‘ब्लक’ भए हृदयाघात हुन्छ । यी दुई रक्तनली ब्लक भएको समयमै थाहा भएन भने मृत्यु हुन्छ । हृदयाघात हुनु भनेको मुटुको धड्कन बन्द हुने अवस्था भएकाले यो अवस्थामा बिरामी धेरैबेर बाँच्न सक्दैन । समयमै थाहा भएका सीमित बिरामी मात्रै अस्पतालमा पुगेर बाँचेका हुन्छन् ।
मुटुरोगबाट कसरी जोगिने ?
मनमोहन कार्डियोथोरासिक भास्कुलर एन्ड ट्रान्सप्लान्ट सेन्टरका कार्यकारी निर्देशक प्राडा रत्नमणि गजुरेल भन्छन्,
मुटुरोग विश्वव्यापी रूपमा बढ्दो महामारीजन्य समस्या बनिरहेको छ, जसमा हृदयाघातको दर विशेषगरी तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । समयमै सतर्कता अपनाए धेरै हदसम्म यसबाट जोगिन सकिन्छ । मुटुरोगको जोखिम कम गर्न नियमित स्वास्थ्य परीक्षण अत्यावश्यक छ । विशेषगरी परिवारमा मुटुरोगको इतिहास भएमा समय–समयमा जाँच गरिरहनु झन् महत्वपूर्ण हुन्छ । सन्तुलित र पोषिलो आहार, नुन र बोसोको सीमित प्रयोग, नियमित शारीरिक व्यायाम तथा सक्रिय जीवनशैलीले मुटुलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ ।
दीर्घकालीन रोग– जस्तै, उच्च रक्तचाप, मधुमेह र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा राख्नु अनिवार्य छ । धूम्रपान र मद्यपान मुटुरोगका प्रमुख जोखिम कारक छन् । अध्ययनअनुसार धूम्रपान र अत्यधिक मद्यपान गर्ने व्यक्तिमा मुटुरोगको जोखिम करिब ३० प्रतिशतसम्म बढी हुन्छ । जन्मजात वा वंशाणुगत मुटुरोग भएमा अझ बढी सचेतता आवश्यक छ । स्वस्थ जीवनशैली, नियमित जाँच र समयमै उपचार नै मुटुलाई सुरक्षित राख्ने मुख्य आधार हुन् ।
