कोहलपुर कात्तिक २३ , नेपालमा आगलागीका घटनाले फेरि चिन्ताजनक अवस्था देखाएको छ। नेपाल प्रहरीले सार्वजनिक गरेको हालैको विवरणले चालु आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को असोज महिनामै मात्र देशभर १८५ वटा आगलागीका घटना दर्ता भएको देखाएको छ। यी घटनाले जनधन दुबैमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। तथ्यांक अनुसार, लुम्बिनी प्रदेश तेस्रो सर्वाधिक जोखिम क्षेत्रको रूपमा देखिएको छ।
आगलागीका घटनामा मानवीय क्षतिबाट एक जनाको ज्यान गएको र २२ जना घाइते भएको प्रहरीको तथ्यांकमा उल्लेख छ। मृत्यु हुने एक जना महिला रहेको जनाइएको छ भने घाइतेमध्ये १७ जना पुरुष, पाँच जना महिला, तीन जना बालक र तीन जना बालिका रहेका छन्। यस्ता घटनाले देशभर आगलागी नियन्त्रण र रोकथामका संयन्त्र अझ सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
भौतिक क्षतिका हिसाबले हेर्दा असोज महिनामा मात्र ५३ वटा घर र १२ वटा गोठ जलेर नष्ट भएका छन्। सरकारी कार्यालय भवनमा भने क्षति भएको छैन। आगलागीका कारण २० वटा चौपायाको समेत मृत्यु भएको छ, जसले ग्रामीण क्षेत्रका किसान र पशुपालकहरूलाई आर्थिक रूपमा ठूलो धक्का पुर्याएको छ।
प्रहरीले उल्लेख गरेको कुल क्षतिको रकम पाँच करोड १५ रुपैयाँ पुगेको छ। यो तथ्यांकले देखाउँछ आगलागी केवल जनजीवनमा मात्र होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पनि गहिरो असर पार्ने चुनौतीको रूपमा उभिएको छ।
नेपाल प्रहरीका अनुसार, आगलागीका घटनामा १ हजार ३३० जना प्रहरी परिचालित भएका थिए। ती घटनामा उद्धार, नियन्त्रण र सहयोगका लागि प्रहरी, स्थानीयवासी र दमकलकर्मीहरू सक्रिय रूपमा खटिएका थिए। यद्यपि, देशभर पर्याप्त दमकल र प्राविधिक जनशक्ति अभावका कारण समयमै आगो नियन्त्रणमा समस्या देखिएको हो।
आगलागीका कारण विस्थापित हुनेको संख्या पनि कम छैन। तथ्यांक अनुसार, असोज महिनामा मात्र १० जना नागरिक विस्थापित भएका छन्। उनीहरूलाई अस्थायी आवास र राहत सहयोगका पहल स्थानीय प्रशासनले गरिरहेको बताइएको छ।
प्रदेशगत विवरण अनुसार, सबैभन्दा कम आगलागी घटना बागमती प्रदेशमा ९ वटा भएको छ। त्यसपछि मधेस प्रदेशमा सबैभन्दा बढी ४२, लुम्बिनी प्रदेशमा ३०, गण्डकीमा १८, कर्णालीमा १२, सुदूरपश्चिममा १८ र कोशी प्रदेशमा ४२ वटा घटना दर्ता भएका छन्। यो तथ्यांकले लुम्बिनी प्रदेशलाई आगलागी जोखिमका दृष्टिले देशको तेस्रो स्थानमा राखेको छ।
लुम्बिनी प्रदेशमा आगलागीका धेरै घटना बाँके, बर्दिया, रूपन्देही र कपिलवस्तु जिल्लामा भएको बताइन्छ। यी क्षेत्रमा सुख्खा हावा, विद्युत् सर्ट र मानव लापरबाहीका कारण आगलागीको सम्भावना बढेको सुरक्षा निकायको भनाइ छ। ग्रामीण बस्तीमा अझै पनि मट्टितेलको बत्ती, दाउरा र भुसको प्रयोग हुने भएकाले आगोको जोखिम अत्यधिक रहन्छ।
सुरक्षाकर्मीहरूका अनुसार, असोज महिनामा भएको आगलागीका घटना मध्ये धेरैजसो मानवीय कारणले भएका छन्। खाना पकाउने समयमा अनियन्त्रित आगो, बिजुलीको तार सर्ट हुने, बालबालिकाले खेल्ने क्रममा आगो सल्काउने जस्ता कारणहरू दोहोरिइरहेका छन्। केही स्थानमा भने वन क्षेत्रमा आगो लाग्दा नजिकका बस्तीमा फैलिएको थियो।
नेपाल प्रहरीका अधिकारीहरूले जनचेतना र सावधानी नै आगलागी नियन्त्रणको प्रमुख उपाय भएको बताएका छन्। “हामीले दमकल परिचालन, प्रहरी बल र स्थानीय तहका संयन्त्र सक्रिय राखेका छौं। तर नागरिक स्वयं सतर्क नभए आगलागी घट्न सक्दैन,” एक वरिष्ठ प्रहरी अधिकृतले भने।
नेपालमा हरेक वर्ष हिउँदे र वसन्त ऋतुमा सुख्खा हावासँगै आगलागीका घटना तीव्र हुने गर्छन्। असोज महिनामै यति ठूलो संख्यामा आगलागी हुनुले आगामी महिनाहरूमा अझ सतर्कता आवश्यक रहेको देखाएको छ। अहिलेको अवस्थाले स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारबीच समन्वय गरेर द्रुत प्रतिक्रिया प्रणाली (च्बउष्म च्भकउयलकभ क्थकतझ) बलियो बनाउनु पर्ने आवश्यकता उजागर गरेको छ।
लुम्बिनी प्रदेशमा मात्रै ३० वटा आगलागीका घटनाबाट करोडौँ मूल्य बराबरको क्षति भएको छ। स्थानीय निकायहरूले राहत र क्षतिपूर्तिका कार्यक्रम थाले पनि दीर्घकालीन पूर्वतयारीका कार्यक्रम अझै सशक्त हुन सकेका छैनन्। धेरै स्थानीय तहमा दमकलको पहुँच छैन भने कतिपय ठाउँमा आवश्यक प्राविधिक तालिम प्राप्त जनशक्ति पनि अभावमा छन्।
नेपाल प्रहरीका अनुसार, आगलागी नियन्त्रणका लागि प्रहरी बलले आवश्यक सर्तकता, जनचेतना अभियान र उपकरणको प्रयोगमा सुधारका योजना अघि सारेको छ। यद्यपि, यो प्रयास सफल हुन स्थानीय समुदायको सक्रियता र सहकार्य अनिवार्य रहेको प्रहरीको भनाइ छ।
तथ्यांकले देखाउँछ— देशभर हरेक दिन सरासरी ६ वटा आगलागी घटना भइरहेका छन्। यो अवस्थाले नेपाल अझै पनि आगलागी जोखिमयुक्त देशको सूचीमा परेको स्पष्ट संकेत गर्छ। यी घटनाबाट मानवीय, आर्थिक र वातावरणीय असरहरू व्यापक भएका छन्।
सारांशमा भन्नुपर्दा, असोज महिनाको यो विवरणले केवल तथ्यांक मात्र होइन, आगलागीविरुद्धको सामूहिक जिम्मेवारीको स्मरण गराएको छ। लुम्बिनी प्रदेश तेस्रो जोखिम क्षेत्रको रूपमा उभिएको हुँदा त्यहाँका स्थानीय सरकार र सुरक्षासंस्थाहरूले थप सतर्कता अपनाउन जरुरी देखिन्छ। आगलागी नियन्त्रणका लागि पूर्वतयारी, सजगता र प्राविधिक सुदृढीकरण नै अबको आवश्यकता बनेको छ।
आगलागी हुने मुख्य कारणहरूः
१. विद्युत् सर्ट सर्किट (क्जयचत ऋष्चअगष्त)ः
पुराना वा कमजोर तार, ओभरलोड, तथा अव्यवस्थित बिजुली जडानका कारण आगलागी हुने प्रमुख कारण।
२. ग्यास र मट्टितेल प्रयोगमा लापरबाहीः
खाना पकाउने क्रममा ग्यास चुहावट वा मट्टितेल प्रयोग गर्दा सावधानी नअपनाउँदा आगो सल्कने।
३. धुम्रपान र आगोको दुरुपयोगः
सिगरेट, बिडीको टोकला फ्याँक्दा, वा दाउरा र भुस नजिक आगो बाल्दा दुर्घटना हुने।
४. बालबालिकाको खेलकुद र लापरबाहीः
बालबालिकाले म्याचस्टिक, पटका वा आगो खेल्दा बस्तीमा आगलागी हुने घटना दोहोरिने।
५. वन क्षेत्रमा मानव क्रियाकलापः
चरन, फोहर बाल्ने, सिकार वा खेती तयारीका क्रममा आगो बाल्दा वनमा आगो फैलिने।
६. सुख्खा हावा र उच्च तापक्रमः
हिउँदे र वसन्त ऋतुमा सुख्खा हावा चल्दा सानो आगो पनि छिट्टै फैलिने।
७. भुस, दाउरा र फोहोरको अव्यवस्थित भण्डारणः
घर नजिक वा गोठमा दाउरा, भुस र फोहोर जम्मा हुँदा आगो फैलन सजिलो हुने।
८. दमकल र नियन्त्रण उपकरणको अभावः
आगो लागेपछि तत्काल नियन्त्रण गर्न नपाउँदा सानो आगो ठूलो क्षतिमा परिणत हुने।
९. मानव लापरबाही र बेवास्ताः
बत्ती बालेर छोड्नु, मेणबत्ती वा दीयो निभाउन बिर्सनु, वा खाना पकाउने आगो अनियन्त्रित राख्नु।
१०. औद्योगिक र पसल क्षेत्रका जोखिमः
पेट्रोल, डिजेल, पेन्ट, ग्यासजस्ता ज्वलनशील पदार्थ सुरक्षित रूपमा नराख्दा आगलागी हुने सम्भावना।
आगलागीबाट बच्ने प्रमुख उपायहरूः
१. विद्युत् सुरक्षामा ध्यान दिनुः
पुराना वा फाटेका तार तुरुन्त फेर्नु।
ओभरलोड नगर्नु र उपकरण बन्द गरेर मात्र प्लग निकाल्ने बानी बसाल्नु।
२. ग्यास प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनुः
ग्यास सिलिन्डर चुहावट छ कि छैन, नियमित जाँच गर्नु।
ग्यास बाल्ने अघि भान्साको ढोका–झ्याल खोल्ने।
३. मट्टितेल, पेट्रोल र अन्य ज्वलनशील पदार्थ सुरक्षित राख्नुः
आगो वा बिजुलीको स्रोत नजिक नराख्ने।
बालबालिकाको पहुँच बाहिर राख्ने।
४. धुम्रपान गर्दा सावधानीः
सिगरेट वा बिडीको टोकला नजहिँतै फ्याँक्ने।
सुत्ने कोठा वा गोठ नजिक धुम्रपान नगर्ने।
५. बालबालिकालाई सचेत बनाउनेः
आगो खेल्न नहुने भनेर बुझाउने।
म्याचस्टिक, लाइटर र पटका बालबालिकाबाट टाढा राख्ने।
६. भुस, दाउरा र फोहोर व्यवस्थापनः
घर वा गोठ नजिक भुस, दाउरा, फोहोर जम्मा नगर्ने।
सुरक्षित दूरीमा राख्ने र नियमित सफा गर्ने।
७. दमकल र आगो नियन्त्रण उपकरणको तयारीः
घर, कार्यालय र पसलमा ाष्चभ भहतष्लनगष्कजभच राख्ने।
आगो लाग्दा तुरुन्त प्रयोग गर्न जान्ने तालिम लिने।
८. घर निर्माण र योजना चरणमै सावधानीः
घरमा पर्याप्त हावा आवतजावत हुने खालका झ्याल–ढोका बनाउने।
बिजुलीको वायरिङ्गमा दक्ष प्राविधिक प्रयोग गर्ने।
९. समुदाय स्तरमा सचेतना र तालिमः
स्थानीय तहले नियमित रूपमा आगलागी नियन्त्रण सम्बन्धी तालिम र अभ्यास सञ्चालन गर्ने।
‘आगो लाग्दा के गर्ने’ भन्ने अभ्यास विद्यालय र बस्तीमा गराउने।
१०. तत्काल प्रतिक्रिया र सूचना प्रणाली सुदृढ बनाउनेः
आगो देख्नेबित्तिकै १०० (प्रहरी) वा १०१ (दमकल) मा खबर गर्ने।
स्थानीय समुदायले स्वयंसेवी उद्धार समूह गठन गर्ने।
११. वन क्षेत्रमा विशेष सतर्कताः
सुख्खा मौसममा आगो बाल्ने काम प्रतिबन्धित गर्ने।
वन गस्ती र अनुगमन बलियो बनाउने।
१२. बीमा र आर्थिक सुरक्षाको प्रबन्धः
आगलागी जोखिम हुने घर, पसल वा उद्योगको बीमा गराउने।
क्षति हुँदा राहत भन्दा पहिले सुरक्षामा जोड दिने।
