कोहलपुर, पुस ३० कोहलपुरको हवल्दारपुरबाट पश्चिमतर्फ खुला मैदानमा फैलिएको यो बस्ती टाढाबाट हेर्दा अस्थायी शिविरजस्तै देखिन्छ । नीलो, पहेंलो, हरियो र कालो रंगका त्रिपालले बनाइएका टेन्टहरू लहरै उभिएका छन् । कतै टेन्टको छेउमा भाँडाकुँडा थन्क्याइएका छन्, कतै च्यातिएको त्रिपाल टालटुल गरेर हावाबाट जोगिन प्रयास गरिएको छ । खेतको बीचमै बनेको यो बस्ती कुनै योजनाबद्ध बसोबास होइन, बाध्यताको परिणाम हो ।
टेन्टअगाडि माटोमै बसेका बालबालिकाको अनुहारले यहाँको जीवन झल्काउँछ । एउटी बालिका घुँडा टेकेर बसेकी छिन्, हात खुट्टा माटोले लतपतिएका छन् । उनको पछाडि त्रिपालमुनि आमा र साना दाजुभाइ देखिन्छन् । टेन्टभित्र कुनै खाट छैन, कुनै ओछ्यान छैन । जमिनमै पराल ओछ्याएर रात बिताइन्छ । चिसो बढ्दै गएको पुस महिनामा पनि यही जमिन उनीहरूको ओछ्यान हो ।
बस्तीका अधिकांश टेन्ट प्वाँल परेका छन् । नजिकबाट हेर्दा पहेंलो त्रिपाल च्यातिएको देखिन्छ, कतै सानो कपडाले टालिएको छ । ती प्वाँलबाट हावा मात्र होइन, राति शीत पनि सिधै भित्र पस्छ । एउटा टेन्टमा पाँचदेखि सात जनासम्म खुम्चिएर बस्नुपर्ने बाध्यता छ । यही बस्तीमा जफरुद्दीन मुस्लिम सातजनाको परिवार लिएर बस्छन् । उनको टेन्ट अरूभन्दा फरक छैन । च्यातिएको नीलो त्रिपाल, बाँसका खम्बा र माथिबाट थुपारिएका पुराना कपडाले बनेको छ । ‘सिरक त छैन,’ उनी भन्छन्, ‘एउटावटा कम्बल छ, त्यो पनि सबैले ओढ्न मिल्दैन ।’ राति कम्बल तानातानमै बित्छ । कोही चिसोले काँप्दै उठ्छ, कोही न्यानो खोज्दै करवट फेर्छ ।
बिहान यहाँ घाम छिट्टै लाग्दैन । वरिपरि फैलिएको खुला खेत र टेन्टको कमजोर संरचनाले जाडो झनै बढाउँछ । बिहान हुनासाथ अर्को चिन्ता सुरु हुन्छ, ‘आज के खाने ?’ चुल्हो बाल्ने दाउरा छैन, खरिद गर्ने पैसा छैन । टेन्ट अगाडि माटोबाट बनाइएको सानो चुल्हो छ, तर धेरै दिनसम्म त्यसमा आगो बल्दैन ।दिउँसो करिब दुई बजेतिर सैमुल मुस्लिम बस्तीमा प्रवेश गर्छिन् । उनको हातमा सानो झोला छ । नजिकैको झन्डहवाको बजार क्षेत्रमा बिहानैदेखि माग्दै हिँडेर ल्याएका सामग्री हुन् ती । झोलाभित्र आधा कुहिन थालेका आलु र खुर्सानी छन्, मुस्किलले आधा केजी चामल । यही आजको भोजन हो । उनी टेन्टमा पुग्नेबित्तिकै परिवार वरिपरि जम्मा हुन्छ । मागेर ल्याएका पकौडी साना टुक्रामा बाँडिन्छन् । पेट त भरिँदैन, तर आज खाली पेट सुत्न नपर्ने आशा जाग्छ ।
मोहम्मद अहिमको परिवार पनि यही बस्तीमा छ । उनको टेन्ट भित्रबाट हेर्दा झनै साँघुरो लाग्छ । वर्षा पर्दा पानी चुहिने, हावा चल्दा चिसो सिधै छिर्ने । ‘हामीलाई रोगले भन्दा भोकले धेरै सताउँछ,’ उनी भन्छन् । काम खोज्न बजार धाउँछन्, तर कसैले काम दिँदैन । सीप छैन, परिचय छैन । माग्न जाँदा पनि पहिले जस्तो दयालु हात भेटिँदैन ।समानी अहिमदको कथा पनि उस्तै छ । पुस्तौंदेखि मागेरै जीवन गुजारेका उनीहरूका नाममा कुनै जग्गा छैन, स्थायी ठेगाना छैन । त्यसैले जहाँ अलिकति खाली जमिन देखियो, त्यहीँ टेन्ट गाडेर बस्नुपर्छ । करिब दुई हप्ता यही ठाउँमा बस्छन्, त्यसपछि फेरि अर्को ठाउँतिर सर्छन् । जीवन एउटा निरन्तर यात्राजस्तै बनेको छ । तस्विरमा देखिने यी टेन्टहरू केवल आवास होइनन्, राज्यबाट टाढा परेको समुदायको पहिचान हुन् । टेन्टको वरिपरि विद्यालय छैन, स्वास्थ्य चौकी छैन । बालबालिका पढाइबाट टाढा छन् । किताब, कापी र पोसाक त परको कुरा, उनीहरूले विद्यालयको ढोका देख्नसमेत पाएका छैनन् । वृद्धहरू चिन्तित छन्, ‘हामी त जसो तसो बाँच्यौँ, तर छोराछोरीको भविष्य के?’
बस्तीका मानिसहरू राज्यसँग धेरै ठूलो माग गर्दैनन् । ‘मागेर खाने जीवनबाट बाहिर निस्कन चाहन्छौँ,’ सैमुल भन्छिन् । यदि राज्यले सीपमूलक तालिम दियो, सानो रोजगारीको अवसर सिर्जना गरिदियो भने आफ्ना सन्तानलाई यो पीडादायी जीवनबाट मुक्त गराउन सकिने उनीहरूको विश्वास छ । कसैलाई सिलाइ–कटाइ, कसैलाई मिस्त्री, कसैलाई साना व्यवसाय चलाउने तालिम भए पनि उनीहरू माग्ने हात फैलाउन बाध्य हुने थिएनन् ।
तर अहिलेसम्म यी टेन्टभित्र राज्यको उपस्थितिको अनुभूति छैन । स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म उनीहरूको अवस्था नीतिगत बहसको विषय बनेको छैन । त्रिपालमुनि बसेका यी परिवारहरू नागरिक हुन्, तर नागरिकजस्तै अधिकारबाट वञ्चित छन् । च्यातिएको त्रिपाल, खाली चुल्हो र आधा पेट भोजनले उनीहरूको दैनिकी चलिरहेको छ ।
हवल्दारपुरको पश्चिमतर्फ फैलिएको यो दृश्य केवल तस्विरको कथा होइन । यो समाजको ऐनामा देखिएको कटु यथार्थ हो । जबसम्म यी टेन्टभित्रको जीवन सुन्ने र बुझ्ने कोही हुँदैन, तबसम्म यी बालबालिकाको भविष्य पनि यही खुला मैदानजस्तै अनिश्चित रहनेछ । प्रश्न यत्ति हो, ‘यो बस्ती कहिलेसम्म त्रिपालमुनि सीमित रहने ? र राज्यले कहिले यी आवाजहरूलाई आफ्नै नागरिकको आवाज ठान्ने ?’
राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको तथ्यांकअनुसार बाँकेमा गरिबी दर २६ दशमलब ९२ प्रतिशत पुगेको छ । जिल्लाको कुल जनसंख्या पाँच लाख ९७ हजार २ सय ८३ रहेको छ । एक लाख २९ हजार २ सय २९ घरधुरी रहेको बाँकेमा गरिब जनसंख्या एक लाख ६० हजार ८ सय १७ रहेको तथ्यांकले देखाएको छ ।
