भारतीय तरकारीको दबदबा घटेपछि बाँकेका किसान उत्साहित, खेतमै पुग्न थाले व्यापारी
नेपालगन्ज, असोज ५ खेतमा तरकारी लटरम्म फले पनि उचित मूल्य नपाउँदा किसान निराश हुने दिन विस्तारै फेरिन थालेका छन् । उत्पादनको लागतसमेत नउठ्ने गरी तरकारी बेच्नुपर्ने बाध्यताबाट गुज्रिएका बाँकेका किसानले अहिले आफ्नै खेतबारीमा उत्पादन गरेको तरकारीको राम्रो मूल्य पाउन थालेका छन् । बजारमा स्थानीय उत्पादनको माग बढेपछि किसानको खेतसम्मै व्यापारी पुग्न थालेका छन् ।
बाँकेको तरकारी बजारमा आएको यही परिवर्तनले किसानको खेती गर्ने शैलीसमेत बदल्न थालेको छ । विगतमा घरायसी आवश्यकता पूरा गर्न वा सीमित क्षेत्रफलमा मात्र तरकारी लगाउने किसान अहिले बजारको माग हेरेर खेती गर्न थालेका छन् । तरकारीबाट नियमित नगद आम्दानी हुन थालेपछि धान, गहुँजस्ता परम्परागत बालीसँगै किसानले तरकारीलाई पनि आम्दानीको प्रमुख आधार बनाउन थालेका छन् । यसको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव नेपालगन्ज आसपासका गाउँमा देखिएको छ । डुडुवा गाउँपालिका–६ हिरमिनिया, नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–१४ भवानीयापुर, वडा नं. १७ परसपुर, वडा नं. १९ वसुदेवपुर, वडा नं. २१ पुरैनी र वडा नं. २२ पुरैनालगायत क्षेत्रमा किसानले व्यावसायिक रूपमा तरकारी उत्पादन गर्दै आएका छन् ।
कुनै समय भारतीय तरकारीसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेर स्थानीय किसानले उत्पादन घटाउनुपर्ने अवस्था थियो । अहिले भने भारतीय तरकारीको आयातमा आएको कमी र भन्सार प्रक्रियामा भएको कडाइले स्थानीय उत्पादनलाई बजारमा थप ठाउँ दिएको किसान र व्यवसायी बताउँछन् । भारतबाट आउने तरकारीमा भन्सार तिर्नुपर्ने भएपछि आयातीत तरकारीको लागत बढेको छ । त्यसको प्रभाव स्थानीय उत्पादनको माग र मूल्यमा परेको छ । नेपालगन्ज–१५ जयसपुरका किसान असलम राईका अनुसार तरकारी खेतीमा आएको परिवर्तन किसानले प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहेका छन् । पहिले उत्पादन गरेको तरकारी बिक्री गर्न बजार खोज्दै हिँड्नुपर्ने भए पनि अहिले व्यापारी गाउँमै पुग्न थालेका छन् ।
‘पहिले तरकारी बिक्री गर्न टाढा–टाढा पुग्नुपर्थ्यो,’ उनले भने, ‘अहिले खेतबारीबाटै राम्रो मूल्यमा बिक्री हुन थालेपछि गाउँमा तरकारी खेती गर्ने किसान बढ्दै गएका छन् ।’ राईका अनुसार तरकारी खेतीमा मेहनत धेरै भए पनि उत्पादन बिक्री भएपछि आम्दानी तत्काल हात पर्ने भएकाले किसानको आकर्षण बढेको हो । बजारमा माग भएको समयमा उत्पादन बिक्री गर्न सकिए किसानले अन्य बालीको तुलनामा छिटो नगद आम्दानी लिन सक्ने उनको अनुभव छ ।
स्थानीय किसानले अहिले फूलगोपी, बन्दागोपी, लौका, फर्सी, काँक्रा, बोडी, गोलभेँडा, खुर्सानीलगायत तरकारी उत्पादन गरिरहेका छन् । मौसमअनुसार फरक–फरक तरकारी लगाएर किसानले आम्दानीको चक्र निरन्तर राख्ने प्रयास गरेका छन् । नेपालगन्जस्थित रानीतलाउ कृषि उपज बजार सञ्चालक समितिका अध्यक्ष मोतीसरा थापा क्षेत्रीका अनुसार बजारमा अहिले बाँकेमै उत्पादन भएको तरकारीको उपस्थिति बढेको छ । भारतीय तरकारीको आयातमा कडाइ भएपछि स्थानीय उत्पादनले बजार पाउन थालेको उनले बताइन् । ‘भारतबाट बिक्रीका लागि ल्याइने तरकारीमा भन्सार तिर्नुपर्ने भएकाले लागत बढेको छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यसको तुलनामा बाँकेका किसानले उत्पादन गरेको तरकारी बजारमा सहज रूपमा आउँछ । अहिले रानीतलाउ बजारमा स्थानीय उत्पादनको हिस्सा बढेको छ ।’
स्थानीय उत्पादनले बजार पाउनु किसानका लागि मूल्यमा मात्रै सुधार आउनु होइन, उत्पादनप्रतिको विश्वास बढ्नु पनि हो । विगतमा बजारको अनिश्चितताका कारण किसानले ठूलो क्षेत्रफलमा तरकारी खेती गर्न हिचकिचाउने गरेका थिए । उत्पादन गरेर पनि बिक्री नहुने वा मूल्य नपाइने जोखिमका कारण किसानले तरकारी खेतीलाई मुख्य व्यवसाय बनाउन सकेका थिएनन् । अहिले भने खेतमै व्यापारी पुग्न थालेपछि किसानले बजारको जोखिम केही कम भएको महसुस गरेका छन् । उत्पादनको माग देखिएपछि अर्को मौसममा अझ बढी क्षेत्रफलमा खेती गर्ने योजना बनाउने किसानसमेत बढेका छन् ।
रानीतलाउ थोक तरकारी मन्डीका थोक व्यवसायी मोहियुद्दिन राईका अनुसार भारतीय तरकारीसँगको प्रतिस्पर्धा स्थानीय किसानका लागि लामो समयदेखि चुनौती थियो । भारतबाट ठूलो परिमाणमा सस्तो तरकारी आउँदा स्थानीय उत्पादनले मूल्य पाउन कठिन हुने गरेको उनले बताए । ‘भारतीय तरकारी सस्तो हुँदा स्थानीय किसानले उत्पादनको लागतसमेत उठाउन कठिन हुने अवस्था थियो,’ उनले भने, ‘अहिले आयात घटेपछि स्थानीय उत्पादनले बजारमा ठाउँ पाएको छ । किसानले पनि उत्पादनको राम्रो मूल्य पाउन थालेका छन् ।’ बाँकेको कृषि बजारमा आएको यो परिवर्तनको अर्को पाटो स्थानीय उत्पादनको आपूर्ति हो । बजारमा मागअनुसार नियमित उत्पादन हुन सके किसानले आफ्नो उत्पादन बिक्री गर्न थप सहज हुने व्यवसायी बताउँछन् । स्थानीय उत्पादन बढ्दै गएमा बाहिरबाट तरकारी ल्याउनुपर्ने निर्भरता पनि घट्ने उनीहरूको भनाइ छ । कृषि ज्ञान केन्द्र बाँकेका सूचना अधिकारी सुजिता शर्माका अनुसार जिल्लामा अहिले ६ हजार ३५२ हेक्टर जमिनमा सागसब्जी खेती हुँदै आएको छ । जिल्लामा वार्षिक करिब १३ मेट्रिक टन सागसब्जी उत्पादन हुने गरेको उनले जानकारी दिइन् ।
उनका अनुसार तरकारी खेतीप्रतिको किसानको आकर्षण पछिल्ला वर्षमा बढ्दै गएको छ । विगतमा निर्वाहमुखी खेती गर्दै आएका किसानले पनि बजारमा उत्पादन बिक्री गरेर आम्दानी गर्न सकिने देखेपछि व्यावसायिक उत्पादनतर्फ ध्यान दिन थालेका छन् । ‘तरकारीलाई नगदे बालीका रूपमा हेर्ने किसान बढ्दै गएका छन्,’ उनले भनिन्, ‘बजारमा माग र मूल्य राम्रो हुन थालेपछि किसानको आकर्षण पनि बढेको छ ।’ किसानलाई तरकारी उत्पादनमा प्रोत्साहन गर्न कृषि ज्ञान केन्द्रले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । महिला तथा बालबालिका पोषण सुधार कार्यक्रमअन्तर्गत केन्द्रले एक हजार ३५० किसानलाई लौका, फर्सी, करेलालगायत हिउँदे तरकारीका बिउ वितरण गरेको छ । बिउ तथा प्राविधिक सहयोगले किसानलाई उत्पादन विस्तारमा सहयोग पुगेको केन्द्रको भनाइ छ ।
