नेपालगन्ज, माघ १९ बाँके–२ को निर्वाचन सधैं अनिश्चित र रोचक मानिन्छ । यहाँ संगठन, घोषणापत्र वा सार्वजनिक भाषणभन्दा बाहिर रहेको एउटा मौन मत समूहले चुनावी नतिजा उल्ट्याउने गरेको इतिहास छ । यस समूहलाई राजनीतिक भाषामा ‘नन–पोलिटिकल’ वा अस्थिर मतदाता भनिन्छ । राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार यही मत बाँके–२ को निर्णायक शक्ति बन्दै आएको छ ।
राजनीतिक विश्लेषक जनार्दन आचार्यका अनुसार बाँके–२ मा करिब १५ देखि १८ प्रतिशत मतदाता ‘नन–पोलिटिकल’ प्रकृतिका छन् । उनका अनुसार दलहरूप्रति बढ्दो वितृष्णा, नेताहरूको आपसी सम्बन्ध र चिनजानमै राजनीति सीमित हुँदा नागरिकमा निराशा पैदा भएको छ । दलहरू संगठन विस्तारभन्दा पनि पहुँच र सम्बन्धमा अल्झिँदा मतदाताले सबै दल उस्तै हुन् भन्ने बुझाइ बनाएका छन् । यही कारण उनीहरू कुनै एक दलप्रति स्थायीरूपमा प्रतिबद्ध हुँदैनन् । आचार्यका अनुसार यो मत धार्मिक आधारमा पनि फैलिन सक्ने सम्भावना हुन्छ र जसले यसलाई प्रभाव पार्न सक्यो, उसले चुनावी नतिजा आफ्नो पक्षमा पार्न सक्छ ।
बाँके–२ को निर्वाचन इतिहासले पनि नन–पोलिटिकल मतको प्रभाव स्पष्ट देखाउँछ । २०४८ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसका सुशिल कोइराला विजयी भएका थिए । त्यसबेला कांग्रेसको संगठन र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको विरासत प्रभावशाली थियो । तर २०५१ सालमा राजनीतिक माहोल एकाएक फेरियो । त्यही मौन र अस्थिर मत राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीतर्फ मोडियो र शान्ति शमशेर जंगबहादुर राणा विजयी बने । २०५६ सालमा पुग्दा यो मत पुनः कांग्रेसमै फर्कियो र सुशिल कोइरालाले फेरि जित हासिल गरे । यसले बाँके–२ को मत कुनै एक विचारधारामा अडिग नहुने, समयअनुसार बहने स्वभावको रहेको पुष्टि गर्छ ।
पछिल्लो निर्वाचन २०७९ मा पनि यही प्रवृत्ति दोहोरियो । सांगठनिकरूपमा कमजोर मानिएको राप्रपाका उम्मेदवार डा. धवलशमशेर राणाले जित निकाल्नु धेरैका लागि अप्रत्याशित थियो । तर विश्लेषकहरूका अनुसार त्यो जित पनि नन–पोलिटिकल र मौन मतको समर्थनबिनाको सम्भव थिएन । यसले देखायो कि बाँके–२ मा संगठनभन्दा बाहिरको मतले नै अन्तिम फैसला गर्ने गरेको छ ।
राजनीतिक विश्लेषक नरेन्द्रजंग पिटर बाँके–२ लाई लहरबाट चल्ने सहरका रूपमा व्याख्या गर्छन् । उनका अनुसार यहाँ मतदाता एकै धारमा लामो समय टिक्दैन । एक समय एक पक्षमा लहर चल्छ भने अर्को समय अर्कैतर्फ मोडिन्छ । सबै दल उस्तै हुन् भन्ने बुझाइ हाबी हुँदा यहाँको मत नन–पोलिटिकल बन्छ । सहरी–ग्रामीण मिश्रित क्षेत्र भएकाले विकास, पहिचान, असन्तुष्टि र तत्कालीन राजनीतिक सन्देशले यहाँको मतलाई छिटो प्रभावित गर्छ ।
वरिष्ठ पत्रकार तथा राजनीतिक विश्लेषक हेमन्त कर्माचार्यका अनुसार नन–पोलिटिकल मतको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको मौनता हो । उनका अनुसार यो मत अरु बेला खुल्दैन, मतदान हुनुभन्दा करिब ४८ घण्टा अगाडि मात्र सतहमा आउँछ । यही कारण अधिकांश निर्वाचनमा पूर्वानुमान गलत हुने गरेको छ । २०४८ सालदेखि २०७९ सम्मका निर्वाचनमा यही मतले नतिजा फेरबदल गरिदिएको कर्माचार्यको विश्लेषण छ ।
कर्माचार्यका अनुसार यस मतमा पैसाको जोखिम पनि उच्च हुन्छ । मध्यम वर्ग आफ्नो मुद्दा, असन्तुष्टि र अपेक्षामा केन्द्रित हुन्छ भने निम्न वर्ग तत्कालीन आर्थिक लाभतर्फ आकर्षित हुने सम्भावना बढी हुन्छ । यससँगै धार्मिक, सांस्कृतिक र क्षेत्रीय पक्ष पनि जोडिएका हुन्छन् । कतिपय समुदायमा एक प्रभावशाली व्यक्ति वा ‘मुखिया’ले यो मतलाई नियन्त्रण गरेको देखिन्छ । उसले लिएको निर्णयसँगै सयौं मत एकैचोटि एक उम्मेदवारतर्फ जाने गरेको अनुभव छ ।
यही कारण उम्मेदवारहरू पनि यस मतप्रति अत्यन्त सतर्क हुन्छन् । कर्माचार्यका अनुसार नन–पोलिटिकल मतमा उम्मेदवारसमेत ‘साइलेन्ट’ बस्छन्, किनकि अर्को उम्मेदवारको नजर नपरोस् भन्ने डर हुन्छ । खुलेर दाबी गर्न नसकिने तर अन्तिम क्षणमा निर्णायक बन्ने यही मत बाँके–२ को चुनावी राजनीतिलाई जटिल बनाउने कारक हो । हालको राजनीतिक अवस्थालाई हेर्दा बाँके–२ मा मुख्य प्रतिस्पर्धा नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमालेबीच नै देखिन्छ । जनार्दन आचार्यका अनुसार कांग्रेसको संगठन, ऐतिहासिक विरासत र स्थानीय तहसम्मको पहुँच अझै बलियो छ । उता एमालेतर्फ उम्मेदवार मोहम्मद ईश्तियाक राईको व्यक्तिगत प्रभाव, सामाजिक सम्बन्ध र स्थानीय स्तरमा बनाएको छविले मतदातालाई आकर्षित गर्न सक्ने देखिन्छ ।
तर दुवै दलका लागि साझा चुनौती भनेकै नन–पोलिटिकल मत हो । संगठित मतले आधार तयार गर्छ, तर जितको चाबी अस्थिर मतदाताकै हातमा हुन्छ । विगतका निर्वाचनले देखाएझैं, जसले अन्तिम घडीमा यो मौन मतको विश्वास जित्न सक्छ, नतिजा उसकै पक्षमा जान सक्छ । यही कारण बाँके–२ को चुनावी परिणाम मतदानको दिनसम्म खुला रहन्छ र नन–पोलिटिकल मतलाई यहाँको वास्तविक निर्णायक शक्तिका रूपमा लिइन्छ ।
