केही पहिलोपटक मतदान गर्दैछन् । उनीहरूको अनुभव र अन्योल देखाउँछ कि शिक्षा र जागरूकता नहुँदा लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा कमजोरी आउँछ । जिल्ला निर्वाचन कार्यालय, स्थानीय प्रशासन र नागरिक समाजको संयुक्त प्रयासले मतदाता शिक्षा कार्यक्रम समयमै सञ्चालन गरेमा मतदाताले उत्साहित भएर मतदानमा भाग लिन सक्छन् । बाँकेका मतदाताले आफ्नो मत प्रयोग गरेर लोकतन्त्रमा योगदान पुर्याउन तयार छन् ।
नेपालगन्ज, माघ २६बैजनाथका १९ वर्षीय रामलखन चौधरी पहिलोपटक मतदानमा सहभागी हुँदैछन् । जसले, उनी उत्साहित छन्, तर मुटुको कुनामा हल्का डर पनि छ । ‘म पहिलोपटक मतदान गर्दैछुँ, तर मेरो मत बदर भयो भने के हुन्छ ?’ उनी सोच्छन् ।रामलखनजस्तै दर्जनौं मतदाता यस चुनावमा आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्न आउँदैछन्, तर सबैको मनमा एउटै प्रश्न छ, ‘मेरो मत बदर भयो भने ?’ गाउँघरका महिला, युवा र कम शिक्षित मतदाता यही डरले अन्योलमा छन् । गाउँमा आएको मतदान प्रक्रिया र मतपत्र बुझ्ने तालिम नहुँदा मतदाता त्रुटि गर्ने सम्भावना बढेको छ ।
फागुन २१ नजिकिँदै गर्दा मतदाता शिक्षा कार्यक्रम अझै सुरु भएको छैन । गाउँघरका मतदाताहरू कतै भुलि नपरोस् भन्ने चिन्ताले भरिएका छन् । उनीहरू आफ्नो मत सदर गर्न सक्ने सुनिश्चितताको खोजीमा छन्, तर शिक्षा र जानकारीको अभावले उनीहरूलाई अझ बढी अन्योलमा पारेको छ ।
२०७९ मंसिर ४ मा सम्पन्न प्रतिनिधिसभा तथा प्रदेशसभाको निर्वाचनमा बाँकेबाट मात्रै ६४ हजार १३८ मत बदर भएका थिए । निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ मा १ लाख २१ हजार १ सय मतदाता रहेका थिए, जसमा ७५ हजार ९७४ मत खस्यो । खसेको मतमध्ये ७० हजार ८ सय ११ सदर भए भने पाँच हजार १६३ मत बदर भयो । निर्वाचन क्षेत्र नम्बर २ मा ९७ हजार ८ सय ९ मतदाता रहेका थिए, जसमा ६७ हजार ५ सय ११ मत खस्यो । खसेको मतमध्ये ६२ हजार ६ सय १ सदर र चार हजार ९ सय ५० बदर भयो । निर्वाचन क्षेत्र नं ३ मा १ लाख १३ हजार ३२२ मतदाता रहेकोमा ७४ हजार १ सय ८२ मत खस्यो । खसेको मतमध्ये ६९ हजार ७४ सदर र पाँच हजार १०८ मत बदर भएको थियो ।
प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीमा मत बदर हुने दर उच्च देखिएको छ । प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनको प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीतर्फ १५ हजार २ सय २१, प्रदेशसभा सदस्य निर्वाचनको प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीतर्फ १२ हजार १ सय ५६, प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनको समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीतर्फ १६ हजार २ सय ७० र प्रदेशसभा सदस्य निर्वाचनको समानुपातिक प्रणालीतर्फ २० हजार ४ सय ९१ मत बदर भएको थियो ।
स्थानीय मतदाताहरूको अनुभवले देखाउँछ कि मतदाता शिक्षा नहुँदा समुदायमा असमान असर परेको छ । युवाहरूले आफ्नो मत प्रयोग गर्न सजग हुनुपर्छ भन्ने अनुभूति गरेका छन् । कम शिक्षित मतदाताले मतदान प्रक्रिया बुझ्न नसक्दा बढी त्रुटि हुने सम्भावना छ । महिला मतदाताहरू पनि आफ्नै मत सुरक्षित राख्ने तरिका नबुझ्दा अन्योलमा छन् । कोहलपुरकी २५ वर्षीया सीतामाया राउतले भनिन्, ‘हाम्रो गाउँमा मतदान केन्द्र पुग्दा धेरैले मतपत्र कसरी पट्याउने र कसरी छाप लगाउने भन्ने नजान्दा धेरै मत बदर भएको छ । यसपटक पनि त्यस्तै डर छ ।’
जिल्ला निर्वाचन अधिकारी टेकबहादुर शाहीका अनुसार, जिल्लामा मतदाता शिक्षा कार्यक्रमको तयारी भइरहेको छ । उनले भने, ‘सबै पालिकाले फोकल पर्सन सिफारिस गरिसकेका छन् । अब स्वयम्सेवक छनोट गरी १५ दिने तालिम दिएर मतदातासम्म जानकारी पुर्याइनेछ । हाम्रो लक्ष्य सबै मतदाता मतदान प्रक्रिया बुझेर आफ्नो मत प्रयोग गर्न सकून् भन्ने हो ।’ तर समयको अभाव र तयारीको ढिलाइले मतदातामा अझै पनि अन्योल कायम छ ।
विशेषज्ञहरूले मतदाता शिक्षा अभावले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा भाग लिन कम गर्छ र निर्वाचन परिणाममा असमानता ल्याउने बताउँछन् । ‘यदि मतदाता शिक्षित छैनन् भने मतदानमा त्रुटि, गलत भोट वा अनावश्यक बदर बढ्न सक्छ । यो लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि चुनौती हो,’ नेपालगन्ज–१८ का केपी बन्जाडाले भने ।
रामलखन जस्ता युवाहरू पहिलो पटक मतदान गर्दैछन् । उनीहरूको अनुभव र अन्योल देखाउँछ कि शिक्षा र जागरूकता नहुँदा लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा कमजोरी आउँछ । जिल्ला निर्वाचन कार्यालय, स्थानीय प्रशासन र नागरिक समाजको संयुक्त प्रयासले मतदाता शिक्षा कार्यक्रम समयमै सञ्चालन गरेमा मतदाताले उत्साहित भएर मतदानमा भाग लिन सक्छन् । बाँकेका मतदाताले आफ्नो मत प्रयोग गरेर लोकतन्त्रमा योगदान पुर्याउन तयार छन् ।
मत बदर हुँदा हुने बेफाइदा
मतदाता आवाज कमजोर हुन्छ
बदर मत धेरै हुँदा मतदाताको वास्तविक चाहना निर्वाचन परिणाममा सही रूपमा प्रतिबिम्बित हुँदैन ।
लोकतान्त्रिक प्रक्रिया कमजोर हुन्छ
मतदानमा त्रुटि र बदर मत बढी हुँदा निर्वाचनको पारदर्शिता र विश्वसनीयता घट्छ ।
प्रतिनिधित्वमा असमानता आउँछ
सानातिना त्रुटिका कारण वास्तविक मतदाता समूहको प्रतिनिधित्व कम हुन सक्छ ।
राजनीतिक निर्णयमा असर पर्छ
गलत वा बदर मतका कारण राजनीतिक दल र उम्मेदवारको शक्ति गणना असल ढंगले हुँदैन ।
समुदायमा असन्तोष बढ्छ
मत बदर हुँदा मतदाताले आफ्नो मत प्रयोगमा प्रभाव नपुगेको महसुस गर्छन्, जसले असन्तोष र राजनीतिक अविश्वास जन्माउन सक्छ ।
संसाधन र समयको क्षति
निर्वाचन आयोगलाई मत गन्न, पुनः जाँच गर्न समय र स्रोत बढी खर्च हुन्छ ।
भविष्यमा मतदानमा अनिच्छा बढ्छ
मत बदर हुने डरले भविष्यमा मतदाताले मतदानमा भाग लिन हिचकिचाउन सक्छन् ।
कम शिक्षित र ग्रामीण समुदाय बढी प्रभावित हुन्छ
शिक्षा र प्रशिक्षण नहुँदा ग्रामीण क्षेत्र, महिला र कम शिक्षित मतदाताको मत बढी बदर हुन्छ ।
समानुपातिक प्रणालीमा असन्तुलन आउँछ
प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा समानुपातिक निर्वाचनमा बदर मत बढ्दा दलहरूको वास्तविक प्रतिनिधित्वमा असर पर्छ ।
भोटको मान्यता विवादास्पद हुन्छ
उच्च बदर मत हुँदा निर्वाचन परिणाम विवादास्पद देखिन्छ र कानुनी मुद्दा वा आपत्ति बढ्न सक्छ ।
