यसरी राप्तीसोनारी गाउँपालिकाले कृषि क्षेत्रलाई योजनाबद्ध रूपमा अगाडि बढाउँदै उत्पादनदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण चक्रलाई व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरेको देखिन्छ । आगामी दिनमा यी कार्यक्रमहरू अझ विस्तार भएमा यहाँको कृषि अर्थतन्त्र थप सुदृढ हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
राप्तीसोनारी: बाँकेको राप्तीसोनारी गाउँपालिकाले चालु आर्थिक वर्षमा कृषि क्षेत्रलाई उत्पादनमुखी, प्रविधिमैत्री र आत्मनिर्भर बनाउन सञ्चालन गरेका बहुआयामिक कार्यक्रमहरूले यहाँका किसानहरूमा उत्साह थपिएको छ । बाली संरक्षणदेखि लिएर बीउ वितरण, सिँचाइ सहयोग, तालिम तथा बजार व्यवस्थापनसम्मका कार्यक्रमहरूले गाउँपालिकाको कृषि प्रणालीलाई क्रमशः आधुनिकतातर्फ उन्मुख गराइरहेको देखिन्छ । राप्तीसोनारी गाउँपालिकाको कृषि शाखा प्रमुख महेन्द्र खड्काका अनुसार चालु आर्थिक वर्षमा किसानको उत्पादन वृद्धि, लागत घटाउने, र बजार पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यले विभिन्न संरचनात्मक तथा व्यवहारिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएको हो ।
यी कार्यक्रमहरूले दीर्घकालीन रूपमा स्थानीय कृषि अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउने अपेक्षा गरिएको छ । गाउँपालिकाले सबैभन्दा पहिले किसानको उत्पादन सुरक्षित राख्ने उद्देश्यले आकस्मिक बाली संरक्षण तथा बाली उपचार कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । मौसम परिवर्तन, कीरा तथा रोगको प्रकोप जस्ता समस्याबाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न प्राविधिक टोलीमार्फत तत्काल सेवा उपलब्ध गराइँदै आएको छ । यसले विशेषगरी धान, गहुँ, तरकारी तथा दलहन बालीमा देखिने समस्या समाधानमा सहयोग पुगेको किसानहरूको भनाइ छ ।
त्यसैगरी गाउँपालिकाले ‘किसानसँग पालिका प्रमुख’ कार्यक्रममार्फत कृषि यान्त्रिकीकरण तथा नवप्रविधिको विस्तारलाई तीव्रता दिएको छ । यस कार्यक्रम अन्तर्गत किसान र स्थानीय नेतृत्वबीच प्रत्यक्ष संवाद स्थापित गर्दै आवश्यक कृषि उपकरण, प्रविधि र समाधानबारे छलफल गरिएको छ । परम्परागत खेती प्रणालीमा निर्भर रहेका किसानलाई आधुनिक उपकरण प्रयोग गर्न प्रेरित गर्ने उद्देश्यले यो कार्यक्रम प्रभावकारी बन्दै गएको कृषि शाखाले जनाएको छ । साना सिँचाइ पूर्वाधार विकास कार्यक्रम पनि राप्तीसोनारीको कृषि विकासको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा देखिएको छ ।
पानीको अभावका कारण उत्पादनमा आउने गिरावटलाई कम गर्न साना सिँचाइ योजनाहरू सञ्चालन गरिएको छ । कुलो, नहर मर्मत तथा नयाँ सिँचाइ संरचना निर्माणले विशेषगरी धान र तरकारी खेती गर्ने किसानलाई प्रत्यक्ष लाभ पुर्याएको छ । कृषि उत्पादन विविधीकरणतर्फ पनि गाउँपालिका सक्रिय देखिएको छ । मसला बाली अन्तर्गत बेसार, धनिया, लसुन र प्याजको बीउ वितरण ७५ प्रतिशत अनुदानमा गरिएको छ । यसले किसानलाई नगदे बालीतर्फ आकर्षित गर्दै आम्दानी वृद्धि गर्ने लक्ष्य लिएको छ । यस्तै रैथाने जातका बीउ संरक्षण कार्यक्रम अन्तर्गत धान, कोदो, थारु आलु जस्ता स्थानीय जातको संरक्षणमा जोड दिइएको छ ।
परम्परागत बीउ जोगाउँदै उत्पादन क्षमता कायम राख्ने प्रयासले जैविक विविधता संरक्षणमा समेत योगदान पुर्याएको छ । बीउ उत्पादन वृद्धि कार्यक्रम पनि गाउँपालिकाको अर्को महत्वपूर्ण कदम हो । ढैंचा, दलहन, तेलहन तथा धानको बीउ उत्पादनमा अनुदान सहयोग उपलब्ध गराएर किसानलाई गुणस्तरीय बीउ उत्पादनतर्फ प्रोत्साहित गरिएको छ । यसले बाह्य बीउमा निर्भरता घटाउँदै स्थानीय स्तरमै आत्मनिर्भर बीउ प्रणाली विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ । किसानको पोषण र खाद्य सुरक्षालाई मध्यनजर गर्दै पोषणमैत्री कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ ।
घरायसी स्तरमै पोषणयुक्त बाली उत्पादन र उपभोग बढाउने उद्देश्यले सचेतना अभिमुखीकरण गरिएको छ । यसले ग्रामीण स्वास्थ्य सुधारमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ । धान तथा गहुँको बाली कटानी कार्यक्रममार्फत उत्पादन मूल्यांकन र तथ्यांक संकलनलाई व्यवस्थित बनाइएको छ । यसले आगामी योजना निर्माणमा वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्ने कृषि शाखाको भनाइ छ । किसान पहिचान तथा सेवा पहुँचलाई सहज बनाउन किसान कार्ड तथा अन्य प्रमाणपत्र छपाइ कार्य पनि अघि बढाइएको छ । यसले किसानलाई सरकारी सेवा तथा अनुदान प्राप्त गर्न सहज बनाएको छ ।
त्यस्तै किसानसँग तालिम तथा गोष्ठी कार्यक्रममार्फत आधुनिक कृषि अभ्यास, रोग नियन्त्रण, मल व्यवस्थापन र बजारिकरण सम्बन्धी ज्ञान प्रदान गरिएको छ । किसानहरूको क्षमता विकासमा यस कार्यक्रमले उल्लेखनीय योगदान दिएको स्थानीय कृषकहरूको अनुभव छ । च्याउ खेती प्रवद्र्धन गर्न ५० प्रतिशत अनुदानमा बीउ वितरण गरिएको छ । कम लगानीमा राम्रो आम्दानी गर्न सकिने च्याउ खेतीप्रति युवाहरू आकर्षित भएका छन् । धान र गहुँको उन्नत बीउ वितरण कार्यक्रम पनि प्रभावकारी बनेको छ । ५० प्रतिशत अनुदानमा बीउ उपलब्ध गराइ ढुवानी सुविधा समेत दिइएकाले किसानले सहज रूपमा लाभ लिन सकेका छन् ।
माटो सुधार तथा व्यवस्थापन कार्यक्रम अन्तर्गत अन्तरक्रिया, सचेतना तालिम, रासायनिक मल प्रयोग व्यवस्थापन तथा सर्वेक्षण कार्य गरिएको छ । माटोको गुणस्तर सुधार नगरी उत्पादन वृद्धि सम्भव नहुने भएकाले यो कार्यक्रम दीर्घकालीन दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिएको छ । कृषि शाखाले नियमित अनुगमन, सुपरीवेक्षण तथा विविध प्राविधिक सहयोग पनि प्रदान गर्दै आएको छ । यसले कार्यक्रमको प्रभावकारिता मूल्यांकन गर्न र सुधार गर्न मद्दत पुगेको छ । त्यसैगरी तरकारी तथा फलफूल संकलन केन्द्र तथा हाट बजार व्यवस्थापन कार्यक्रममार्फत किसानको उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने प्रयास गरिएको छ । बिचौलिया प्रणाली घटाउँदै किसानले प्रत्यक्ष लाभ पाउने वातावरण बनाइएको छ ।
कृषि शाखा प्रमुख महेन्द्र खड्काका अनुसार यी सबै कार्यक्रमहरूको उद्देश्य राप्तीसोनारीलाई कृषि आत्मनिर्भर गाउँपालिका बनाउनु हो । उनका अनुसार ‘कृषिमा प्रविधि, उत्पादनमा विविधता र बजारमा पहुँच’ सुनिश्चित गर्न पालिका निरन्तर प्रयासरत छ । स्थानीय किसानहरूले पनि पालिकाका कार्यक्रमप्रति सकारात्मक प्रतिक्रिया जनाएका छन् । बीउ अनुदान, सिँचाइ सुविधा र तालिमले उत्पादन बढाउन सहयोग पुगेको उनीहरूको भनाइ छ । विशेषगरी नगदे बाली, च्याउ खेती र मसला बालीले आम्दानीको नयाँ स्रोत खोलेको किसानहरूको अनुभव छ ।
यसरी राप्तीसोनारी गाउँपालिकाले कृषि क्षेत्रलाई योजनाबद्ध रूपमा अगाडि बढाउँदै उत्पादनदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण चक्रलाई व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरेको देखिन्छ । आगामी दिनमा यी कार्यक्रमहरू अझ विस्तार भएमा यहाँको कृषि अर्थतन्त्र थप सुदृढ हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
