सानो रीस, क्षणिक आवेग र मदिराको नशाले बाँचिरहेको सम्बन्धलाई एकै झट्कामा तोडिदिन्छ । यही बाँकेको पछिल्लो यथार्थ हो, ‘जहाँ विकासका खबरहरूसँगै हत्या पनि सामाजिक जीवनको दुःखद् भाग बन्दै गएको छ ।’
नेपालगन्ज, कात्तिक २८, रातको सन्नाटा चिर्दै कोहलपुर–२, आनन्दनगरमा चर्को बिबादको आवाज सुनियो, केही मिनेटमै त्यो आवाज मौन भयो, र अर्को बिहान एउटा लास भेटियो । यस्तो दृश्य अब बाँकेका गाउँबस्तीका लागि नयाँ रहँदैन । झगडा ज्यानघातमा परिणत हुन थालेका छन् । सानो रीस, क्षणिक आवेग र मदिराको नशाले बाँचिरहेको सम्बन्धलाई एकै झट्कामा तोडिदिन्छ । यही बाँकेको पछिल्लो यथार्थ हो, ‘जहाँ विकासका खबरहरूसँगै हत्या पनि सामाजिक जीवनको दुःखद् भाग बन्दै गएको छ ।’
गत आर्थिक वर्षमा मात्रै ११ जनाको हत्या भएको थियो, र यो वर्ष साउनदेखि अहिलेसम्म पाँचजनाको हत्या भएको छ । यो संख्याले घटेको देखिए पनि, समाजभित्र फैलिएको आक्रोश, असहिष्णुता र हिंसाको संस्कृति अझै उस्तै तीक्ष्ण छ । प्रहरी अभिलेख हेर्दा थाहा हुन्छ, ‘अधिकांश हत्या पारिवारिक झगडा, मदिरा सेवन, आपसी रिसइबी र साना विवादकै कारण भएका हुन् ।’ खजुरा–६ का अर्जुन राना, जानकी–६ का मुकेश पासी, नेपालगन्ज–५ का जाबिर अलि बेहेना, दैलेख भैरवी–४ की निर्मला थापार कोहलपुर–२ की हरिकला विक यो घटनाका शिकार बनेका छन् । उनीहरू सबै फरकफरक पेसा र पृष्ठभूमिबाट आएका थिए, तर साझा कुरा एउटै थियो, ‘हत्या ।’
बाँकेका गाउँघरमा झगडा, रिस र विवाद सामान्यजस्तै लाग्छ । तर, पछिल्ला वर्षहरूमा त्यस्ता झगडाहरू अब प्राणघातक रूप लिन थालेका छन् । कतिपय घटनामा मदिराले प्रमुख भूमिका खेल्छ । सानो विवादमा हात हाल्ने, अनि क्षणभरमै चक्कु, लाठी वा दाउराले आक्रमण गर्ने प्रवृत्ति बढेको प्रहरीले बताउँछ । कतिपय हत्या पारिवारिक हिंसाका परिणाम हुन्, जहाँ पतिको हिंसाले पत्नीको ज्यान लिएको छ, कतै भाइबीचको सम्पत्ति विवादले ठूलो रूप लिएको छ । यी घटनाले बाँकेको सामाजिक तानाबाना कति कमजोर हुँदै गएको छ भन्ने प्रस्ट पार्छ ।
सामाजिक मनोविज्ञहरू भन्छन्, ‘हत्या कुनै एक दिनमा घट्ने अपराध होइन, यो लामो समयदेखि दबिएका असन्तुष्टिको विस्फोट हो । बाँकेजस्तो सीमावर्ती क्षेत्रमा बेरोजगारी, गरिबी, नशालु पदार्थको सजिलो पहुँच र आत्म–संयमको कमीले मानिसलाई हिंसात्मक बनाइरहेको छ । जब समस्या सानो स्तरमै समाधान हुँदैन, जब घरभित्रका विवादमाथि मौनता छाइरहन्छ, त्यही मौनता अन्ततः हिंसामा परिणत हुन्छ ।’
प्रहरीका अनुसार, हत्या भएका घटनामा अधिकांश अपराधी पीडितकै परिचित व्यक्ति हुन्छन् । साथी, नातेदार वा छिमेकीबीचकै झगडा ज्यानघातमा परिणत हुने गरेका छन् । यसले समुदायभित्रको विश्वास घट्दै गएको स्पष्ट संकेत दिन्छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाँकेका प्रवक्ता दिपक पातलीले भने, ‘हत्या रोक्न कानुनी मात्र होइन, सामाजिक सहयोग पनि आवश्यक छ ।’
तर, कानुनी प्रक्रियामा अझै धेरै चुनौती छन् । ग्रामीण क्षेत्रका धेरै घटनामा जानकारी ढिलो आउँछ, प्रमाण सुरक्षित हुँदैन, र साक्षीहरू पनि दबाबमा पर्छन् । त्यसैले हत्याका मुद्दा धेरै लामो समयसम्म अदालतमा अल्झिन्छन् । कतिपय पीडित परिवारहरू वर्षौँसम्म न्यायको प्रतीक्षा गर्छन् । एक पीडित परिवारका सदस्यले भनेका छन्, ‘हामीलाई अब कसैले हाम्रो मान्छे फर्काइदिँदैन, तर न्याय ढिलो हुँदा पीडा झनै बढ्छ ।’ स्थानीय सरकार र प्रहरी दुवैले पछिल्लो समय अपराध नियन्त्रणमा सामुदायिक पहललाई प्राथमिकता दिएका छन् । ‘समुदाय–प्रहरी साझेदारी कार्यक्रम’ अन्तर्गत हरेक वडामा सल्लाहकार समिति गठन गरिएको छ, जसले विवाद समाधानमा मध्यस्थता गर्ने र हिंसात्मक झगडा रोक्ने काम गर्छ । तर, यी समिति कति सक्रिय छन् भन्ने प्रश्न अझै खुला छ । धेरै ठाउँमा ती नाममात्रका संस्था बनेका छन्, जसले घटनापछि मात्र प्रतिक्रिया दिन्छन्, रोकथाममा योगदान पुर्याउन सकेका छैनन् ।
हत्या हुने घटना घट्दै गए पनि बाँके अझै सुरक्षित ठान्न सकिँदैन । यो सीमावर्ती जिल्ला भएकाले अपराधका स्वरूप विविध छन्, नशा ओसारपसार, तस्करी, घरेलु हिंसा, अनि व्यक्तिगत द्वन्द्व । भारतसँगको खुला सीमा र बढी जनसंख्या भएका शहरी बस्तीले अपराध नियन्त्रणलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको छ । तर, हत्याको संख्या घट्नु भने सकारात्मक संकेत हो । यसले प्रहरीको सक्रियता, समुदायको सहयोग र जनचेतनाको स्तर केही बढेको संकेत दिन्छ ।
तर, तथ्यांकले मात्र सान्त्वना दिन सक्दैन । हरेक हत्याको पछाडि एउटा परिवारको संसार भत्किएको हुन्छ । बाँकेका गाउँहरूमा अहिले पनि त्यस्ता परिवार भेटिन्छन् जसले आफ्ना प्रियजनको मृत्यु सम्झँदा आज पनि रोइरहेका छन् । कुनै घरमा आमा उजाडिएकी छिन्, कतै छोराले बुबाको हत्याको दोष बोकिरहेको छ । यी घटनाहरू केवल संख्याको गणना होइनन्—ती बाँकेको सामाजिक असन्तुलन, असहिष्णुता र आक्रोशको चित्र हुन् । हत्या घटाउने जिम्मेवारी केवल प्रहरी वा अदालतको होइन । यो समाजकै सामूहिक जिम्मेवारी हो—परिवारभित्र संवाद बढाउने, रिस नियन्त्रण गर्ने, नशा नियन्त्रण गर्ने र समुदायमा सहकार्य बलियो बनाउने । जब घरभित्रका झगडाहरू सहमति र कुराकानीबाट हल हुन थाल्छन्, त्यतिबेला मात्रै बाँकेमा शान्तिको बीउ उम्रिन सक्छ ।
हत्या घट्नु सकारात्मक खबर हो, तर यो अन्त्य होइन, चेतावनी हो—कि हामी अझै पनि असुरक्षित छौं । यदि समाजले सहिष्णुता गुमाउन जारी राख्यो भने, हत्याको संख्या फेरि बढ्न समय लाग्दैन । बाँकेका सडक, गाउँ र टोलहरूमा शान्ति रहोस् भने, हरेक नागरिकले आफ्नो भित्रको आक्रोशलाई नियन्त्रण गर्न सिक्नुपर्छ । कारण, हिंसा र हत्या कुनै समस्या समाधान होइन—त्यो त समाजको असफलताको पराकाष्ठा हो ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालयका प्रवक्ता दीपक पातलीका अनुसार पूर्व नियोजितभन्दा पनि भव्यतव्यबाटै हत्यासम्मका घटना भएको देखिन्छन् । ‘क्षणिक आवेग, कुन्ठा, रिसिवी लगायतका कारणले अपराधिक मनोवृत्तिलाई प्रश्य दिएको देखिन्छ । कतिपय घटनामा आर्थिक तथा पारिवारिक कलह पनि जोडिएका छन्,’ उनले भने, ‘परपुरुष र परस्त्रीसँगको सम्वन्धका कारण पनि हत्यासम्मका घटना भएका छन् ।’
यस्ता घटना बढ्नुको पछाडिको कारण दण्डहिन्ताले प्रश्य पाउनु भएको वरिष्ठ अधिवक्ता लोकबहादुर शाहले बताए । ‘दोषीहरुलाई कारबाही नहुँदा पनि यस्ता घटना दोहोरिएको पाइएको छ । शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने र अपराध नियन्त्रणमा प्रहरीको भूमिका पनि प्रभावकारी भएन,’ उनले भने, ‘अधिकांश हत्याका घटना आर्थिक लेनदेन र पारिवारिक कारणले भएको देखिन्छ । तीव्र महŒवाकांक्षा, बढ्दो बेराजगार, आर्थिक विपन्नतालगायतले कारणले पनि हत्याका घटनामा बढोत्तरी भएको देखिन्छ ।’
पछिल्लो समय हत्याका घटनाका बारेमा पीडितहरु प्रहरीकहाँ पुग्नेक्रम बढेको प्रहरीका पूर्व एसएसपी वीरबहादुर ओलीले बताए । ‘चेतनाको स्तर बढ्नु, प्रहरीको सहज पहुँचलगायतका कारणले पनि रिर्पोट हुन थालेका छन् । पहिला हत्याका केशहरु मिस हुँदै आएको पनि देखिन्छ,’ उनले भने, ‘जघन्य अपराधका घटनामा प्रहरीले गहिरो ढंगबाट अनुसन्धान गर्ने, कारवाही गर्ने गरेकै छ । नियोजित भन्दा पनि पछिल्लो समय भव्यतव्यमा हत्यासम्म पुगेका घटना छन् ।’
