काठमाडौँ, असार १० राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा संरक्षित क्षेत्र वरपर मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व चर्किँदै जाँदा समस्याग्रस्त बाघको संख्या पनि बढ्दै गएको छ । हाल देशभर यस्ता बाघको संख्या १६ पुगेको छ, जसलाई उद्धार गरी विभिन्न निकुञ्ज तथा चिडियाखानाका खोरमा राखेर व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।
मानव बस्तीमा प्रवेश गर्ने, घरपालुवा जनावरमाथि आक्रमण गर्ने, वा घाइते अवस्थामा भेटिने बाघलाई उद्धार गरी सुरक्षित खोरमा राख्ने अभ्यास भइरहेको छ । अहिले त्यस्ता बाघहरूलाई चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज र ललितपुरको जावलाखेलस्थित सदर चिडियाखानामा व्यवस्थापन गरिएको छ । त्यसमध्ये चितवन, बर्दिया र जावलाखेलमा पाँच–पाँच वटा बाघ तथा बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक बाघ खोरमा रहेको छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका वरिष्ठ संरक्षण अधिकृत डिलबहादुर पुर्जा पुनले प्रतिबाघको हेरचाहमा ठूलो खर्च लाग्ने गरेको जनाए । उनका अनुसार एउटा बाघलाई दैनिक साढे तीन किलो राँगाको मासु खुवाउनुपर्छ र वार्षिक रूपमा करिब ३५ लाख रुपैयाँ खर्च हुने गर्छ ।
पछिल्ला वर्षहरूमा बाघको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । सन् २००९ को १२१ बाट बढेर सन् २०२२ मा नेपालमा बाघको संख्या ३५५ पुगेको तथ्यांकले देखाउँछ । बाघ संरक्षणमा प्राप्त सफलतासँगै मानव बस्तीमा बाघ प्रवेश गर्ने घटना पनि बढ्दै गएको विज्ञहरू बताउँछन् । बाघलाई मार्ने वा बेचबिखन गर्ने कार्य कानुनले कडाइका साथ निषेध गरेको छ । तर संरक्षणसँगै व्यवस्थापनको चुनौती थपिएको छ । वन तथा वातावरण मन्त्रालयअन्तर्गतको अध्ययन टोलीले समस्याग्रस्त बाघ व्यवस्थापनका लागि चितवनको देवनगरमा ‘टाइगर सेन्चुरी’ निर्माण गर्ने प्रस्ताव अघि सारेको छ । सो प्रस्ताव कार्यान्वयनका लागि सरकारको आगामी आर्थिक वर्षको बजेटमा ३ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ ।
वन तथा वातावरण मन्त्रालयले गठन गरेको कार्यदलमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष), विश्व वन्यजन्तु कोष नेपाल र जियोलोजिकल सोसाइटी अफ लन्डनलगायतका निकायका प्रतिनिधि संलग्न थिए । कार्यदलले अध्ययनपछि तयार पारेको प्रतिवेदन गत चैतमा मन्त्रालयलाई बुझाएको थियो । सो प्रतिवेदनका आधारमा चितवनको देवनगरमा करिब ५२ हेक्टर क्षेत्रफलमा ‘टाइगर सेन्चुरी’ निर्माण गर्ने योजना अघि बढाइएको हो । हाल देशभर १६ वटा समस्याग्रस्त बाघ विभिन्न इन्क्लोजरमा राखिएका छन् । यिनको दीर्घकालीन हेरचाह, आहार, उपचार र सुरक्षामा वार्षिक रूपमा ठूलो आर्थिक भार पर्ने गरेको अधिकारीहरूले बताएका छन् । यही कारण सरकारले एकीकृत व्यवस्थापन प्रणालीको रूपमा ‘टाइगर सेन्चुरी’ अवधारणालाई अघि सारेको हो ।
वनमन्त्री गीता चौधरीले चितवनको देवनगरमा प्रस्तावित संरचना स्थलको स्थलगत अवलोकन गरेकी थिइन् । उनले त्यहाँ ‘टाइगर सेन्चुरी’ निर्माण भएमा घाइते तथा समस्याग्रस्त बाघले प्राकृतिक वातावरणमा बस्न पाउने मात्र नभई पर्यापर्यटन प्रवद्र्धनमा समेत टेवा पुग्ने बताएकी छन् । उनका अनुसार मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व कम गर्दै सहअस्तित्व कायम गर्न सरकारले राहत, उद्धार र दीर्घकालीन पूर्वाधार निर्माणलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । निकुञ्ज विभागका महानिर्देशक डा. बृद्धिसागर पौडेलले पनि पशु अधिकार र कल्याणका दृष्टिले यो योजना आवश्यक भएको बताए । उनले यो संरचनाले संरक्षणसँगै पर्यटन विकासमा समेत योगदान पुर्याउने धारणा राखे ।
बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा हाल एक, चितवन र बर्दियामा पाँच–पाँच तथा जावलाखेल चिडियाखानामा पाँच बाघ इन्क्लोजरमा राखिएका छन् । तीमध्ये अधिकांश बाघ मानव बस्तीमा प्रवेश गर्ने क्रममा नियन्त्रणमा लिइएका वा घाइते अवस्थामा उद्धार गरिएका हुन् । बाघको संख्या तीव्र गतिमा बढेसँगै नेपालले सन् २०१० मा रुसको सेन्टपिटर्सबर्गमा भएको बाघ संरक्षणसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा गरेको प्रतिबद्धता पनि पूरा गरेको छ । नेपालले सन् २००९ को १२१ बाघलाई दोब्बर बनाउने लक्ष्य राखेको थियो, तर सन् २०२२ सम्म आइपुग्दा त्यो संख्या ३५५ पुगेको छ । नेपालमा सबैभन्दा बढी बाघ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२८ र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२५ रहेको तथ्यांक छ । यस्तै बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा २५, पर्सा क्षेत्रमा ४१ र शुक्लाफाँटामा ३६ बाघ रहेको निकुञ्ज विभागले जनाएको छ ।
सन् १९९५ देखि २०२२ सम्मको तथ्यांक हेर्दा नेपालमा बाघको संख्या निरन्तर बढ्दै आएको देखिन्छ । १९९५ मा ९८, सन् २००० मा १०९, २००५ मा १२६, २००९ मा १२१, २०१३ मा १९८ र २०१८ मा २३५ बाघ पुगेका थिए । बाघ पाइने १३ देशमध्ये नेपाल पनि एक हो । भारत, चीन, भुटान, रुस, बङ्गलादेश, भियतनाम, म्यानमार, मलेसिया, इन्डोनेसिया, थाइल्यान्ड र लाओसमा पनि पाटेबाघ पाइन्छन् । सरकारका प्रवक्ता एवं सहसचिव डा. महेश्वर ढकालले बाघ संरक्षणमा सरकारी प्रयाससँगै स्थानीय समुदाय र सरोकारवाला निकायको सहकार्य महत्वपूर्ण भएको बताए । उनले पछिल्लो समय देखिएको समस्याग्रस्त बाघ व्यवस्थापनका लागि ‘टाइगर सेन्चुरी’ उपयुक्त विकल्पका रूपमा अघि सारिएको जानकारी दिए ।
प्रस्तावित संरचनाअनुसार बाघलाई ठूलो प्राकृतिक घेराभित्र राखिनेछ, जहाँ उनीहरूलाई कृत्रिम तर प्राकृतिक जस्तै वातावरण उपलब्ध गराइनेछ । यसले बाघको स्वास्थ्य सुधार, सुरक्षित व्यवस्थापन र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
