कोहलपुर, फागुन १७ करिब ५/६ वर्षको धैर्य, ढिलाइ र चुनौतीका बाबजुद २३ वर्षीया रेश्मा राई खुसीको आँसु लिएर आफ्नो आमाको नाममा पहिलो नागरिकता प्रमाणपत्र हातमा पाएकी छन् । प्रत्येक दिन इलाका प्रशासन कार्यालय धाउने उनको यात्रा कागजको प्रक्रिया होइन, आफ्नै अधिकार र न्यायको खोजीको कथा हो । प्रमाणपत्र हातमा लिएर रेश्मा बाहिर निस्किएकी बेला उनको अनुहारमा गर्व, खुसी र इतिहास रच्ने अनुभव स्पष्ट झल्किन्छ ।
इलाका प्रशासन कार्यालय कोहलपुरको हलभित्र हल्का गर्मी छ । कागजातहरूको ढेरबीच रेश्मा प्रतीक्षा गर्दै थिइन् । ‘नागरिकता प्राप्तिका लागि मैले धेरै संघर्ष गरेँ । मलाई वास्तवमै ठूलो खुसी छ,’ उनले भावुक हुँदै भनिन् । उनको यो सफलता कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नु मात्र नभई सामाजिक असमानताको चुनौती पार गर्नु पनि थियो । रेश्मा राईले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा त्रिभुवन माध्यमिक विद्यालय, कोहलपुरबाट पूरा गरेकी हुन् र प्लसटुस्तरको अध्ययन पनि यही विद्यालयबाट सम्पन्न गरेकी छन् । करिब ५/६ वर्षदेखि उनले नागरिकताको लागि कार्यालय धाइरहेकी थिइन् । उनका अनुसार, पछिल्लोपटक तीन महिनाअघि उनी प्रक्रिया अघि बढाउन आएकी थिइन्, तर कानुनी संशोधन नहुँदासम्म प्रक्रिया रोकिएको थियो ।
इलाका प्रशासन कार्यालयकी प्रमुख अन्तिम सिञ्जालीले बताइन्, ‘नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ को हालैको संशोधन र त्यसको विधेयक प्रमाणीकरणपछि पहिलोपटक आमाको नाममा नागरिकता प्रदान गरिएको हो । कार्यालय प्रमुखको रूपमा सेवाग्राहीलाई यस्तो अवसर दिन पाउँदा मलाई अत्यन्त खुसी लागेको छ । यो कानुनी परिवर्तनले महिलाहरूलाई आफ्नो अधिकार सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्याउनेछ ।’
‘हामीले धेरै समयसम्म रेश्मालाई साथ दिएका थियौँ । उनको सफलता हामी सबैका लागि गौरवको क्षण हो,’ उनले भनिन् । नेपालमा लामो समयसम्म नागरिकता प्रायः पिता केन्द्रित ढाँचामा दिइन्थ्यो, जसले महिलालाई आफ्नै नाममा वा आमाको नाममा नागरिकता लिन गाह्रो बनाउँथ्यो । तर हालैको संशोधनले आमाको नाममा नागरिकता लिन सकिने व्यवस्था ल्याएपछि महिलाको अधिकार र सामाजिक समानता सुनिश्चित भएको छ ।
रेश्माले प्रमाणपत्र हातमा लिएर कार्यालयबाट बाहिर निस्किँदा उनको अनुहारमा गर्व र उत्साह स्पष्ट देखिन्थ्यो । उनको सफलता अन्य महिलाहरूका लागि प्रेरणादायी उदाहरण बनेको छ । उनको कथा प्रमाणित गर्छ कि संघर्ष, धैर्य र कानुनी सचेतनाले मात्र अधिकार हासिल गर्न सकिन्छ ।कोहलपुरबाट सुरु भएको यो कदम भविष्यमा समानता र लैंगिक अधिकारको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ । रेश्मा राईको अनुभवले देखाउँछ, ‘सत्यको खोजी र आफ्नो अधिकारको लागि गरिएको निरन्तर प्रयासले मात्र सामाजिक परिवर्तन र ऐतिहासिक उपलब्धि सम्भव हुन्छ ।’
