मृतकको शव नदी किनारसम्म पुर्याउने, पर्याप्त दाउरा जुटाउने, चिता तयार गर्ने, आगो बाल्ने र शव पूर्ण रूपमा जलुन्जेल घण्टौँसम्म कुरेर बस्नुपर्ने बाध्यता थियो । वर्षायाममा नदीमा पानीको बहाव बढ्दा उपयुक्त स्थान खोज्न कठिन हुन्थ्यो भने भिजेको दाउराले दाहसंस्कार प्रक्रिया झन् लामो बनाइदिन्थ्यो । कतिपय अवस्थामा दाउरा अपुग हुँदा थप दाउरा खोज्नुपर्ने अवस्था आउँथ्यो, जसले शोकमा रहेका परिवारलाई थप मानसिक र आर्थिक पीडा दिने गरेको स्थानीयको अनुभव छ ।
कोहलपुर, साउन १५ डुडुवा खोला र रोहिणी खोलाको संगमस्थलमा निर्माण गरिएको कोहलपुर शवदाह गृह सञ्चालनमा आएको एक वर्ष पूरा भएको छ । २०८२ जेठ १७ गतेदेखि सेवा सुरु गरेको यस शवदाह गृहमा हालसम्म २३२ शवको दाहसंस्कार गरिएको छ । व्यवस्थित संरचना र पूर्वाधारसहित सञ्चालनमा आएको यस सेवाले कोहलपुर तथा आसपासका बासिन्दालाई परम्परागत रूपमा नदी किनारमा दाहसंस्कार गर्दा भोग्नुपर्ने झन्झट, समय र आर्थिक भारबाट उल्लेखनीय राहत दिएको स्थानीयवासी बताउँछन् ।
शवदाह गृह सञ्चालनमा आएको पहिलो छ महिनासम्म सेवा पूर्ण रूपमा निःशुल्क राखिएको थियो । त्यस अवधिमा ९० शवको कुनै शुल्क नलिई दाहसंस्कार गरिएको थियो । त्यसपछि २०८२ मंसिर ९ गतेदेखि प्रतिशव २ हजार ५०० रुपैयाँ शुल्क लागू गरिएको छ । शुल्क लागू भएपछि पनि सेवाग्राहीको संख्या निरन्तर बढ्दै गएको छ । हालसम्म कुल २३२ शवको दाहसंस्कार सम्पन्न भइसकेको छ, जसमध्ये १३२ वटा दाहसंस्कार शुल्क लागू भएपछि गरिएको अभिलेखमा उल्लेख छ ।
कोहलपुर क्षेत्रमा शवदाह गृह निर्माणअघि अधिकांश परिवारले नदी किनारमा परम्परागत चितामार्फत अन्त्येष्टि गर्नुपर्थ्यो । मृतकको शव नदी किनारसम्म पुर्याउने, पर्याप्त दाउरा जुटाउने, चिता तयार गर्ने, आगो बाल्ने र शव पूर्ण रूपमा जलुन्जेल घण्टौँसम्म कुरेर बस्नुपर्ने बाध्यता थियो । वर्षायाममा नदीमा पानीको बहाव बढ्दा उपयुक्त स्थान खोज्न कठिन हुन्थ्यो भने भिजेको दाउराले दाहसंस्कार प्रक्रिया झन् लामो बनाइदिन्थ्यो । कतिपय अवस्थामा दाउरा अपुग हुँदा थप दाउरा खोज्नुपर्ने अवस्था आउँथ्यो, जसले शोकमा रहेका परिवारलाई थप मानसिक र आर्थिक पीडा दिने गरेको स्थानीयको अनुभव छ ।
डुडुवा र रोहिणी खोलाको संगमस्थलमा निर्माण गरिएको शवदाह गृहले ती अधिकांश समस्या कम गरेको छ । अब दाहसंस्कारका लागि व्यवस्थित स्थान उपलब्ध भएकाले नदी किनारमा उपयुक्त ठाउँ खोज्नुपर्ने, मौसमको अवस्था हेरेर चिता बनाउने वा बाढी र हिलोका कारण स्थान परिवर्तन गर्नुपर्ने झन्झट धेरै हदसम्म हटेको छ । शवदाह गृहमा आवश्यक पूर्वाधार उपलब्ध भएकाले अन्त्येष्टि प्रक्रिया व्यवस्थित रूपमा सम्पन्न हुने गरेको सेवाग्राहीहरू बताउँछन् ।
शवदाह गृहमा कार्यरत सुरक्षा गार्ड बैतालु थारुले एउटा शव दाहसंस्कार गर्न सामान्यतया डेढ घण्टादेखि अढाई घण्टासम्म समय लाग्ने जानकारी दिए । उनका अनुसार शवको अवस्था, आकार तथा अन्य व्यवस्थापनका आधारमा समय केही फरक पर्न सक्छ । पहिले नदी किनारमा चिता तयार गर्न, दाउरा मिलाउन र शव पूर्ण रूपमा जल्न धेरै घण्टा लाग्ने गरेकामा अहिले दाहसंस्कार प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा व्यवस्थित र समयबद्ध बनेको उनले बताए ।
यस शवदाह गृहको उपयोग कोहलपुर क्षेत्रका बासिन्दाले मात्र होइन, बाहिरी जिल्लाबाट उपचारका लागि बाँके आएका र उपचार सफल नभई मृत्यु भएका बिरामीका परिवारले पनि गरिरहेका छन् । नेपालगन्ज र कोहलपुरका ठूला अस्पतालमा मृत्यु भएका व्यक्तिको शव टाढासम्म लैजानुपर्ने झन्झट, यातायात खर्च र समय बचत हुने भएकाले धेरै परिवारले यही शवदाह गृह रोज्ने गरेका छन् । विशेषगरी अस्पतालबाट सिधै शवदाह गृहसम्म सहज पहुँच भएकाले सेवा उपयोग गर्ने क्रम बढ्दै गएको बताइएको छ ।
कोहलपुर नगरपालिकाले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकतामा राख्दै नगरभित्रका असहाय, अपांग तथा आर्थिक रूपमा विपन्न नागरिकका लागि दाहसंस्कार सेवा निःशुल्क उपलब्ध गराइरहेको छ । सम्बन्धित वडा कार्यालयको सिफारिसका आधारमा त्यस्ता नागरिकका लागि शुल्क नलिई सेवा प्रदान गरिने व्यवस्था गरिएको छ । प्रारम्भिक छ महिनासम्म सबैका लागि निःशुल्क सेवा सञ्चालन गरिएको अनुभवले स्थानीयमा यस सेवाप्रति विश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको नगरपालिकाका कर्मचारीहरू बताउँछन् ।
स्थानीय बासिन्दाका अनुसार शवदाह गृह सञ्चालनमा आएपछि अन्त्येष्टि प्रक्रिया थप सम्मानजनक, व्यवस्थित र सहज बनेको छ । शोकमा रहेका परिवारले दाउरा व्यवस्थापन, नदी किनारको असुविधा, मौसमको प्रतिकूलता तथा लामो समयसम्म दाहसंस्कार सम्पन्न हुन पर्खिनुपर्ने अवस्थाबाट धेरै हदसम्म मुक्ति पाएका छन् । एक वर्षको अवधिमा २३२ शवको दाहसंस्कार सम्पन्न हुनु यस सेवाप्रति समुदायको बढ्दो विश्वास र आवश्यकताको स्पष्ट संकेत भएको स्थानीयको भनाइ छ ।
बैतालु थारुका अनुसार शवदाह गृह सञ्चालनमा आएपछि कोहलपुर, नेपालगन्ज, राप्तीसोनारी, डुडुवा, नरैनापुर, खजुरा क्षेत्रबाट समेत शव ल्याइने गरेको छ । विशेषगरी बाँकेका अस्पतालमा उपचाररत बिरामीको मृत्यु भएपछि परिवारले शवलाई टाढासम्म लैजानुपर्ने झन्झटबाट बच्न यही शवदाह गृह रोज्ने गरेका छन् । यसले समय बचत हुनुका साथै अन्त्येष्टि व्यवस्थापनलाई पनि सहज बनाएको उनले बताए ।
