साच्चिकै, बाँकेको यस सामुदायिक वन पुनर्स्थापन कार्यक्रमले वातावरण र जैविक विविधता संरक्षणमा महŒवपूर्ण योगदान दिएको छ । जहाँ कहिल्यै हरियाली फर्किन्छ भन्ने कल्पनासमेत गर्न गाह्रो थियो, आज त्यही स्थान हरियो वनमा रूपान्तरण भएको छ । राप्ती पीडित सामुदायिक वन आज प्रकृति र मानवबीचको सहअस्तित्वको जीवित उदाहरण बनेको छ, जहाँ उजाडपनमाथि हरियालीले विजय हासिल गरेको छ ।
राप्तीसोनारी, पुस ७ कुनै समय बाँकेको राप्तीसोनारी गाउँपालिका–६ मा रहेको राप्ती पीडित सामुदायिक वनलाई हेर्दा वनभन्दा पनि उजाड मरुभूमिको झल्को आउँथ्यो । घामले पोलिएको जमिन, छरपस्ट रुखका ठुटा र मानवीय अतिक्रमणले थिचिएको त्यो क्षेत्र स्थानीयका लागि निराशाको प्रतीक बनेको थियो । वन मासिँदै जाँदा वातावरणीय असर त परेकै थियो, स्थानीयको दैनिकी र भविष्यप्रतिको आशा पनि क्रमशः सुक्दै गएको थियो । तर आज त्यही स्थान हरियालीले ढाकिएको छ । खयरका बिरुवाले जमिन समातेका छन्, चराचुरुंगी फर्किएका छन् र जंगल फेरि बाँचिरहेको अनुभूति हुन्छ ।
२५ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको राप्ती पीडित सामुदायिक वन मानवीय लापरबाही र अतिक्रमणका कारण उजाड बनेको थियो । दाउरा, काठको अनियन्त्रित दोहन, खुला चरन र संरक्षणप्रति बेवास्ताले वन क्षेत्र क्रमशः नांगिँँदै गयो । वन सुक्दै जाँदा माटो कटान बढ्यो, हावाहुरी र धुलोले बस्ती प्रभावित हुन थाल्यो । वन्यजन्तुको प्राकृतिक मार्ग अवरुद्ध हुँदा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वको जोखिमसमेत बढ्न थाल्यो । स्थानीयहरूले यसको असर प्रत्यक्षरूपमा भोगिरहेका थिए, तर समाधानको बाटो खोज्न सामूहिक पहल आवश्यक थियो ।
परिवर्तनको आधार स्थानीय उपभोक्ताहरूको एकताबाट सुरु भयो । वन जोगाउनैपर्छ भन्ने साझा सोच विकसित हुँदै जाँदा तराई भू–परिधि तथा संरक्षण कार्यक्रमको आर्थिक र प्राविधिक सहयोग जोडियो । त्यसपछि राप्ती पीडित सामुदायिक वनमा वन पुनर्स्थापन कार्यक्रम लागू गरियो । उजाड जमिनमा फेरि जीवन फर्काउने अभियान सुरु भयो । संरक्षणका लागि २५ हेक्टर क्षेत्रलाई तारबार गरियो र योजनाबद्ध रूपमा खयरका बिरुवा रोप्न थालियो । रोपाइँसँगै संरक्षण, निगरानी र समुदायको जिम्मेवारी पनि बढाइयो ।
वन उपभोक्ता अजुद्धय थारुका लागि यो परिवर्तन केवल हरियालीको विषय होइन, आत्मसम्मानसँग जोडिएको छ । ‘पहिला यहाँ बालुवा र धुलो मात्रै थियो,’ उनी भन्छन्, ‘वन थियो तर देखिँदैनथ्यो । अहिले हरियो देख्दा हामीले केही गर्न सकेछौँ भन्ने गर्व लाग्छ ।’ उनका अनुसार, वन जोगाउने जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन, समुदायको पनि हो भन्ने चेतना अहिले बलियो बनेको छ ।
राप्ती पीडित सामुदायिक वन कम्दी करिडोरअन्तर्गत पर्ने महŒवपूर्ण क्षेत्र हो । यो करिडोर बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज हुँदै भारतको सोहेलवा संरक्षित क्षेत्रसम्म फैलिएको छ, जहाँ वन्यजन्तुको ओहोरदोहोर हुन्छ । वन उजाड हुँदा यो जैविक मार्ग कमजोर बनेको थियो । तर वन हरियाली भएसँगै वन्यजन्तुको आवतजावत पुनः सहज हुन थालेको छ । तराई भू–परिधि तथा संरक्षण कार्यक्रमका प्रतिनिधि तिलकराम थारुका अनुसार, ‘यो वन पुनर्स्थापनले केवल स्थानीय वातावरण जोगाएको छैन, सीमापार जैविक विविधताको संरक्षणमा पनि योगदान दिएको छ ।’ उनका शब्दमा, हरियालीले वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान र मार्गलाई पुनर्जीवित गरेको छ ।
राप्ती पीडित सामुदायिक वनको ब्लक नम्बर ५ अहिले खयरका बिरुवाले हरियो बनेको छ । खयर बहुमूल्य काठका रूपमा चिनिन्छ । भविष्यमा यसले सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको आम्दानीको स्रोत बन्ने अपेक्षा गरिएको छ । आम्दानीको सम्भावनासँगै वन्यजन्तुको बासस्थान विस्तार हुन थालेपछि यहाँ आन्तरिक पर्यटकसमेत आकर्षित हुन थालेका छन् । हरियाली बढेपछि मानिसहरू घुमफिरका लागि आउन थालेका छन्, जसले स्थानीयमा थप उत्साह जगाएको छ ।
वन पुनर्स्थापनले सामाजिक पक्षमा पनि सकारात्मक प्रभाव पारेको छ । उपभोक्ता ओमकुमारी खड्का भन्छिन्, ‘पहिला वन उजाड हुँदा मन पनि खिन्न हुन्थ्यो । अहिले वन हरियो भएपछि गाउँ नै फरक देखिन्छ ।’ उनका अनुसार, संरक्षणमा महिलाको सहभागिता बढ्दै गएको छ । वन संरक्षणका बैठक, रोपाइँ र निगरानीमा महिलाहरू सक्रिय हुन थालेका छन् । यसले महिलाको भूमिका र आत्मविश्वास दुवै बढाएको छ ।
राप्ती पीडित सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष मदनकुमार बुढाका अनुसार, वन पुनर्स्थापनले वातावरणीय सन्तुलनमा महŒवपूर्ण योगदान दिएको छ । ‘माटो जोगिएको छ, हावापानीमा सुधार आएको महसुस हुन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘जैविक विविधता फर्किंदै छ ।’ उनका अनुसार, वनले पानीको स्रोत जोगाउन, तापक्रम सन्तुलनमा राख्न र स्थानीय जीवनशैलीलाई सुरक्षित बनाउन मद्दत गरेको छ ।
वन पुनर्स्थापन कार्यक्रम सहज थिएन । बिरुवा रोपेर मात्र वन जोगिँदैन भन्ने चुनौती सबैलाई थाहा थियो । संरक्षण, निगरानी र दीर्घकालीन योजना आवश्यक थियो । समुदायले पालैपालो निगरानी गर्ने व्यवस्था मिलायो । अवैध कटानी र चरन नियन्त्रण गरियो । यस क्रममा केही असहजता र विरोध पनि देखिए, तर संवाद र सहमतिबाट समस्या समाधान गरियो । आजको हरियाली त्यसैको परिणाम हो ।
राप्ती पीडित सामुदायिक वनको यो कथा केवल एउटा वनको पुनर्जीवनको कथा मात्र होइन । यो समुदायको चेतना, एकता र सहकार्यको उदाहरण हो । उजाड जमिन पनि सही योजना, सहयोग र इच्छाशक्ति भए हरियालीमा बदलिन सक्छ भन्ने सन्देश यस वनले दिएको छ । वातावरण संरक्षण र जीविकोपार्जनलाई सँगै अघि बढाउन सकिने सम्भावना यहाँ देखिएको छ ।
साच्चिकै, बाँकेको यस सामुदायिक वन पुनर्स्थापन कार्यक्रमले वातावरण र जैविक विविधता संरक्षणमा महŒवपूर्ण योगदान दिएको छ । जहाँ कहिल्यै हरियाली फर्किन्छ भन्ने कल्पनासमेत गर्न गाह्रो थियो, आज त्यही स्थान हरियो वनमा रूपान्तरण भएको छ । राप्ती पीडित सामुदायिक वन आज प्रकृति र मानवबीचको सहअस्तित्वको जीवित उदाहरण बनेको छ, जहाँ उजाडपनमाथि हरियालीले विजय हासिल गरेको छ ।
