बाँके निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ ले नेपाली लोकतन्त्रलाई एउटा कडा सन्देश दिन्छ, ‘सत्ता जनताको हो, नेताको होइन ।’ यहाँ पद, शक्ति र गठबन्धनभन्दा पनि काम, व्यवहार र जवाफदेहिता निर्णायक बन्छ । जितेपछि जनताबाट टाढिने, वाचा भुल्ने र सत्ताको अहंकार देखाउनेलाई बाँके–१ का मतदाताले दोहोर्याउँदैनन् ।
नेपालगन्ज, माघ ११ बाँके निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ मा चुनाव जितेपछि ढुक्क हुने छुट कसैलाई छैन । यहाँ जित भनेको पाँच वर्षका लागि जनताको निगरानीमा बस्ने लाइसेन्स मात्र हो । काम गरे त ठिकै, नगरे मतपेटिकाले नै हिसाबकिताब मिलाइदिन्छ । यही कारण बाँके–१ मा सत्ता टिक्दैन, असन्तोष टिकिरहन्छ ।२०६४ सालदेखि २०७९ सालसम्मको निर्वाचन इतिहास हेर्दा बाँके–१ लाई ‘नेता दोहोरिन नपाउने क्षेत्र’ भनेर चिनाए अतिशयोक्ति हुँदैन । यहाँ कुनै पनि दल वा नेताले लगातार जनविश्वास कायम राख्न सकेको उदाहरण छैन । २०६४ मा माओवादीबाट तिलक परियार, २०७० मा एमालेका देवराज भाट, २०७४ मा माओवादी केन्द्रका महेश्वर जंग गहतराज (अथक) र २०७९ मा एमालेका सूर्य ढकाल निर्वाचित भए ।
२०७४ सालमा निर्वाचित महेश्वर जंग गहतराज (अथक) को पराजय यस क्षेत्रको इतिहासमै सबैभन्दा चर्चित घटनामध्ये एक हो । उनी त्यसबेला सांसद मात्र होइन, बहालवाला मन्त्रीसमेत थिए । कांग्रेससँगको गठबन्धनको समर्थनसमेत उनको पक्षमा थियो । यति बलियो राजनीतिक पृष्ठभूमि हुँदाहुँदै पनि उनी २०७९ सालको निर्वाचनमा पराजित भए । २०७४ मा अथकले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीलाई २ हजार ९ सय ५६ मतले पराजित गरेका थिए । तर पाँच वर्षपछि भएको निर्वाचनमा उनी त्यसको दोब्बरभन्दा बढी, ५ हजार ३ सय ९४ मतको फराकिलो अन्तरले पराजित भए । यो मतान्तर मात्र होइन, मतदाताको धारणा र अपेक्षामा आएको गहिरो परिवर्तनको संकेत पनि हो । अहिलेको निर्वाचनमा उनको नाम उम्मेदवारका रूपमा सिफारिस भए पनि अन्ततः उनी मैदानमा उत्रिएनन् ।
बाँके–१ लाई अहिले ‘नेता बदलिरहने निर्वाचन क्षेत्र’ का रूपमा चिनिन थालेको छ । यहाँ मतदाताले कुनै पनि प्रतिनिधिलाई दीर्घकालीनरूपमा स्वीकार गरेका छैनन् । हरेक निर्वाचनमा नयाँ विकल्प खोज्ने प्रवृत्ति यहाँ बलियो देखिन्छ । यसको पछाडि मतदातामा बारम्बार दोहोरिने निराशा प्रमुख कारण बनेको छ । चुनावका बेला गरिएका विकास, रोजगारी, सेवा–सुविधा, सडक, शिक्षा र स्वास्थ्यसम्बन्धी वाचाहरू कार्यकालभरि पूरा नहुँदा मतदातामा अविश्वास बढ्दै गएको छ । प्रतिनिधिहरूले भाषणमा देखाएको उत्साह व्यवहारमा नदेखिँदा मतदाता फेरि परिवर्तनतर्फ उन्मुख हुन्छन् । बाँके–१ का मतदाताले बारम्बार ‘वाचा होइन, परिणाम चाहियो’ भन्ने सन्देश दिँदै आएका छन् ।
त्यसैगरी, जितेपछि जनतासँगको सम्पर्क कमजोर हुनु पनि यहाँ प्रतिनिधि परिवर्तनको अर्को कारण बनेको छ । निर्वाचन जितेपछि नेता काठमाडौँ केन्द्रित हुने, क्षेत्रमै कम आउने, समस्या नसुन्ने वा पहुँचविहीन व्यवहार देखाउने गरेको गुनासो यहाँका मतदाताले गर्दै आएका छन् । जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद नहुने नेताप्रति मतदाताको भरोसा टिक्न सक्दैन ।
विकास र सेवा प्रवाहमा देखिने कमजोरीले पनि असन्तोष बढाएको छ । सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीजस्ता आधारभूत क्षेत्रमा अपेक्षित सुधार नदेखिँदा मतदाता पुरानै प्रतिनिधिलाई दोहोर्याउन इच्छुक देखिँदैनन् । योजनाहरू कागजमै सीमित हुँदा वा प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुँदा परिवर्तनको चाहना अझ बलियो हुन्छ ।पद पाएपछि व्यवहार बदलिनु, आफ्ना कार्यकर्तामात्र प्राथमिकतामा राख्नु, आलोचना नसहने प्रवृत्ति देखिनु वा भ्रष्टाचार र सत्ता दुरुपयोगका आरोप लाग्नुले पनि प्रतिनिधिको राजनीतिक भविष्यलाई कमजोर बनाउने गरेको छ । बाँके–१ मा ‘सत्तामा पुगेपछि बदलियो’ भन्ने धारणा धेरै नेताका लागि घाटाको कारण बनेको छ ।
यस क्षेत्रका मतदाता नयाँ अनुहार, युवा र फरक सोच बोकेका उम्मेदवारप्रति चाँडै आकर्षित हुने गरेका छन् । पुराना नेताबाट निराश भएपछि ‘यसपालि नयाँलाई मौका दिऔँ’ भन्ने मनोवृत्ति बलियो देखिन्छ । यही कारण बाँके–१ मा हरेक निर्वाचन रोचक र अनिश्चित बन्दै गएको छ । राष्ट्रिय राजनीतिमा दलको नीति, आचरण र नेतृत्वप्रति देखिने असन्तोषको असर पनि यहाँको मतदान व्यवहारमा देखिन्छ । प्रतिनिधि व्यक्तिगतरूपमा ठीक देखिए पनि दलप्रतिको असन्तुष्टिले मतदाताले सजायस्वरूप परिवर्तनको बाटो रोज्ने गरेका छन् । साथै शिक्षा, सञ्चार र सामाजिक सञ्जालको पहुँच बढेसँगै मतदाताको चेतना र अपेक्षा पनि बढेको छ । अहिलेका मतदाता भाषणभन्दा कामको मूल्यांकन गर्न थालेका छन् ।
अहिले एमालेबाट उम्मेदवार सूर्य ढकाल विघटित प्रतिनिधिसभा सदस्य हुन् । २०७९ मा निर्वाचित भए पनि यसपटक उनको चुनौती झनै कठिन देखिन्छ । यदि उनी पुनः विजयी भए भने बाँके–१ को इतिहासमै एउटै प्रतिनिधि दोहोरिएर निर्वाचित हुने दुर्लभ उदाहरण बन्नेछ । तर यही इतिहास नै उनको सबैभन्दा ठुलो परीक्षा पनि हो । यहाँको मतदाता परम्परागतरूपमा परिवर्तन चाहन्छ । त्यसलाई तोड्न उनले अघिल्लो कार्यकालमा गरेका काम, जनतासँगको सम्बन्ध र आगामी योजनाबारे मतदातालाई विश्वस्त पार्नैपर्छ । राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, सूर्य ढकालको हार वा जित अहिले नै निश्चितरूपमा विश्लेषण गर्न सकिने अवस्था छैन । प्रतिस्पर्धा कडा छ र अन्तिम समयमा मतदाताको निर्णय बदलिन सक्ने सम्भावना उत्तिकै छ ।
बाँके निर्वाचन क्षेत्र नम्बर १ ले नेपाली लोकतन्त्रलाई एउटा कडा सन्देश दिन्छ, ‘सत्ता जनताको हो, नेताको होइन ।’ यहाँ पद, शक्ति र गठबन्धनभन्दा पनि काम, व्यवहार र जवाफदेहिता निर्णायक बन्छ । जितेपछि जनताबाट टाढिने, वाचा भुल्ने र सत्ताको अहंकार देखाउनेलाई बाँके–१ का मतदाताले दोहोर्याउँदैनन् ।
मतदाताले किन आफ्नो नेता परिवर्तन गर्छन् ?
१. वाचा पूरा नहुनु
चुनावअघि गरिएका विकास, रोजगारी, सेवा–सुविधासम्बन्धी प्रतिबद्धता पूरा नभए मतदातामा निराशा बढ्छ र नयाँ अनुहार खोज्ने सोच बनाउँछन् ।
२. प्रतिनिधिको पहुँच र व्यवहार
चुनेपछि जनतासँग भेटघाट नगर्ने, समस्या नसुन्ने वा अहंकारी व्यवहार देखाए प्रतिनिधि फेरिन सक्छन् । मतदाताले ‘हाम्रो मान्छे’ चाहन्छन् ।
३. स्थानीय मुद्दा र आवश्यकता बदलिनु
समयसँगै क्षेत्रका प्राथमिकता बदलिन्छन्, कहिले सडक, कहिले रोजगारी, कहिले शिक्षा वा स्वास्थ्य । पुरानो प्रतिनिधि नयाँ आवश्यकतासँग मेल नखाए परिवर्तन हुन्छ ।
४. वैकल्पिक उम्मेदवारको उदय
नयाँ, युवा वा सक्रिय उम्मेदवार देखिँदा मतदाताले आशा राख्छन् । ‘यसपालि यसलाई मौका दिऔँ’ भन्ने सोचले परिवर्तन सम्भव हुन्छ ।
५. दलप्रतिको असन्तोष
राष्ट्रिय राजनीतिमा दलको नीति, आचरण वा नेतृत्वप्रति असन्तोष भए त्यसको असर स्थानीय चुनावमा पनि पर्छ। प्रतिनिधि राम्रो भए पनि दलप्रति रिसले हार्न सक्छ ।
६. भ्रष्टाचार वा अनियमितताको आरोप
भ्रष्टाचार, शक्ति दुरुपयोग वा अनैतिक कामको चर्चा फैलिँदा मतदाताले सजायस्वरूप प्रतिनिधि परिवर्तन गर्छन् ।
७. मतदाताको चेतना र अपेक्षा बढ्नु
शिक्षा, सञ्चार र सामाजिक सञ्जालका कारण मतदाता पहिलेभन्दा सचेत छन्। परिणाम देख्न चाहन्छन्, भाषण मात्र सुन्न चाहँदैनन् ।
