जंगलमा पर्याप्त आहारा अभाव हुँदा हात्ती बेला–बेला बस्तीमा पस्ने गरेका छन् । यस्तो अवस्थामा पूर्वसूचनामा आधारित साइरन प्रणाली स्थानीयका लागि भरपर्दो सुरक्षा उपायका रूपमा स्थापित हुँदै गएको संरक्षणकर्मीहरूको भनाइ छ ।
नेपालगन्ज, साउन ६ बाँकेको राप्तीसोनारी गाउँपालिकाका मध्यवर्ती बस्तीमा जडान गरिएको पूर्वसूचनामा आधारित ‘सेन्सर साइरन’ प्रणालीले जंगली हात्तीबाट हुने मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न थालेको छ । हात्ती बस्ती नजिक पुगेलगत्तै साइरन बज्ने व्यवस्थाले स्थानीयलाई समयमै सतर्क हुन सहयोग पुगेपछि मानवीय जोखिमसँगै अन्नबाली र सम्पत्तिमा हुने क्षति पनि घट्न थालेको स्थानीयले बताएका छन् ।
राप्तीसोनारी गाउँपालिकास्थित बुचापुरकी शान्ति चौधरीका अनुसार केही समयअघिसम्म साँझ परेपछि हात्ती बस्ती पस्ने त्रासले रातभर निद्रा पर्दैनथ्यो । हात्तीले घर, खेतबारी र अन्नबालीमा क्षति पुर्याउने मात्र होइन, मानिसमाथि आक्रमण गर्ने जोखिम पनि उत्तिकै रहने गरेको थियो । धेरैजसो अवस्थामा हात्ती बस्तीमा पसेको थाहा पाउँदा ढिलो भइसकेको हुन्थ्यो । अहिले भने बस्ती नजिक साइरन जडान भएपछि हात्ती आएको जानकारी समयमै पाइने भएकाले स्थानीयहरू सचेत भएर सुरक्षित रूपमा हात्तीलाई बस्तीबाहिर फर्काउने प्रयास गर्ने गरेका छन् ।बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रका ओभरी, च्यामा, गोभारपुर र बुचापुरलगायतका बस्तीमा विगतदेखि नै हात्ती–मानव द्वन्द्व दोहोरिँदै आएको थियो । यसबाट स्थानीयले वर्षेनी अन्नबाली, घरगोठ र अन्य सम्पत्तिमा ठूलो क्षति बेहोर्नुपरेको थियो । समस्या न्यूनीकरणका लागि संरक्षण क्षेत्रमा काम गर्दै आएको जेडएसएल नेपालले पूर्वसूचनामा आधारित ‘सेन्सर साइरन’ प्रणाली जडान गरेपछि स्थानीयको दैनिकीमा सकारात्मक परिवर्तन देखिन थालेको हो ।
जेडएसएल नेपालका फिल्ड प्रतिनिधि कमल रेग्मीका अनुसार हात्ती बस्तीतर्फ प्रवेश गर्नेबित्तिकै सेन्सर सक्रिय भएर साइरन बज्छ । त्यसपछि स्थानीयले समयमै सूचना पाएर सुरक्षित रूपमा हात्ती धपाउने तयारी गर्न सक्छन् । उनका अनुसार संस्थाले विभिन्न परियोजनामार्फत चार स्थानमा यस्तो पूर्वसूचना प्रणाली सञ्चालन गरिरहेको छ, जसले विशेषगरी मानव–हात्ती द्वन्द्व कम गर्न सहयोग पुर्याइरहेको छ ।
बुचापुर हात्तीसार केन्द्रका शालिग्राम यादवले साइरन प्रणालीले स्थानीयलाई सतर्क गराउने काम प्रभावकारी रूपमा गरिरहेको बताए । उनका अनुसार हात्ती बस्ती नजिक पुग्नेबित्तिकै साइरन बज्ने भएकाले मानिसहरू सुरक्षित स्थानमा जान र आवश्यक सावधानी अपनाउन सहज भएको छ । यसले मानवीय क्षति रोक्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको उनको भनाइ छ ।
स्थानीय राधिका सुनारले पनि साइरन जडान भएपछि गाउँमा डरको वातावरण कम भएको बताइन् । पहिले हात्ती बस्तीमा पसेको जानकारी ढिलो हुँदा ठूलो क्षति हुने गरेको स्मरण गर्दै उनले अहिले समयमै सूचना पाएपछि परिवारको सुरक्षा, अन्नबाली जोगाउने र सामूहिक रूपमा हात्तीलाई बस्तीबाहिर फर्काउने काम सहज भएको बताइन् ।
बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा २५ भन्दा बढी जंगली हात्ती रहेको अनुमान छ । निकुञ्ज आसपास तारबार गरिए पनि जंगलमा पर्याप्त आहारा अभाव हुँदा हात्ती बेला–बेला बस्तीमा पस्ने गरेका छन् । यस्तो अवस्थामा पूर्वसूचनामा आधारित साइरन प्रणाली स्थानीयका लागि भरपर्दो सुरक्षा उपायका रूपमा स्थापित हुँदै गएको संरक्षणकर्मीहरूको भनाइ छ ।
