गाउँको यो परिवर्तन कुनै चमत्कार होइन, यो त योजनाबद्ध प्रयास, सामूहिक सहभागिता र प्रगतितर्फको दृढ इच्छाशक्तिको परिणाम हो ।
अर्को वर्ष, नयाँ कथाहरू, नयाँ उपलब्धिहरू र अझ नयाँ सम्भावनाहरू यसै आधारबाट अगाडि बढ्नेछन् ।
राप्ती सोनारी गाउँपालिका–६ को बिहान अब केही वर्षअघिको जस्तो रहँदैन । गाउँको मुख्य बाटोबाट उठेको धुलो, साँझ परेपछि बत्ती नआएको कारण बगैँचाबाट घर पुग्दा लाग्ने डर, कार्यालयमा पुगेर कागज–कलम खोज्दै अल्मलिनुपर्ने अनौपचारिक अवस्था—यी सबै धेरैका सम्झनामा मात्र बाँकी छन् । मानिसहरूका आँखामा अहिले गुनासोभन्दा बढी ‘परिवर्तन हुँदैछ’ भन्ने अनुभूति देखिन्छ । यो परिवर्तन एकाएक आएको होइन, तर ९५ लाख रुपैयाँको वडीय बजेट सुव्यवस्थित ढंगले सञ्चालन भएपछि बस्तीको स्वरूप बदलिन थालेको हो । वडा अध्यक्ष लवराज खरेलको नेतृत्वमा अघि बढेको यो आर्थिक वर्ष गाउँलेको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका धेरै विषयहरूमा प्रभाव पार्दै गएको एउटा यात्राजस्तै देखिन्छ ।
गाउँमा परिवर्तन महसुस गर्ने पहिलो स्थान भनेकै वडा कार्यालय हो । केही वर्षअघि सेवा लिन जाँदा इन्टरनेट चल्दैन, प्रिन्टर बिग्रेको छ, वा फोटोकपी खोज्दै बाहिर धाउनुपर्ने अवस्था नियमितजस्तो थियो । अहिले कार्यालय छिर्नासाथ कामको गति नै फेरिएको अनुभव हुन्छ । आवश्यक पानी–बिजुलीदेखि इन्टरनेट सेवा, कर्मचारीका लागि मर्मतसुधार भएका कम्प्युटर, एसी र प्रिन्टर—यी सबैले कार्यालयलाई आधुनिकता नजिक पु¥याएका छन् । साना–साना खर्च देखिने प्रशासनिक शीर्षकहरू—जस्तै संचार खर्च, इन्धन, मसलन्द र अन्य सामग्री खरिद—पहिले सामान्य देखिन्थे, तर आज तिनै कुराले सेवा प्रवाह सहज र छरितो बनाइदिएका छन् ।
वडा कार्यालयमा भौतिक सुधारका साथै सूचना प्रविधिमा गरिएको लगानीले ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । फ्री वाइफाइ जडान भएपछि कार्यालयमा आउने आम नागरिकदेखि विद्यार्थी र स्थानीय समूहले समेत सहज पहुँच पाएका छन् । सूचना प्रकाशन र छापाहरू नियमित हुन थालेका छन्, जसले वडाको काम पारदर्शी बन्दै गएको छ । यति मात्र होइन, Wifi जडानपछि सूचना तथा कार्यक्रमको प्रसार अझै प्रभावकारी बनेको छ । शिक्षा क्षेत्रमा वडाले यस वर्ष विशेष ध्यान दिएको देखिन्छ । गाउँकै क्याम्पसमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूको लागि सञ्चालन गरिएको कम्प्युटर तालिमले उनीहरूको सीपस्तरमा उल्लेख्य प्रभाव पारेको छ । कम्प्युटरको आधारभूत ज्ञान अब विकल्प होइन, आवश्यकता बनेको छ ।
यही आवश्यकता बुझेर वडाले छात्रवृत्ति कार्यक्रम पनि अघि सारेको छ, जसले आर्थिक कठिनाइ भएकालाई राहत र प्रेरणा दिएको छ । विद्यालय तहमा भएका गतिविधिहरू—रनिङ शिल्ड प्रतियोगितादेखि सिद्धेश्वर माध्यमिक विद्यालयमा रहेको अधुरो मन्दिर निर्माण—सबैले शिक्षा वातावरणलाई समग्र रूपमा समृद्ध बनाएको छ । गाउँका वृद्धहरू कहिलेकाहीँ भन्छन्, ‘वडा कार्यालय त युवाको मात्रै ठाउँ जस्तो लाग्थ्यो, अहिले भने हामीलाई पनि विचार गरियो ।’ उनको यो भनाइ जेष्ठ नागरिकलाई प्रदान गरिने न्यानो कपडा वितरणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । मौसम बदलिँदै गर्दा न्यानो पोसाक पाउनु केहीका लागि सामान्य लागे पनि कतिपयलाई यो ठुलो राहत हो ।
यस्तै स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रमा गरिएका कार्यहरूले पनि धेरैलाई राहत दिएको छ । गर्भवती, सुत्केरी, ज्येष्ठ नागरिक र स्वयंसेविकालाई आवश्यक सामग्री सहयोग पु¥याइएको छ । एम्बुलेन्स मर्मत र व्यवस्थापनमा देखिएको ध्यानले आकस्मिक अवस्थाहरूमा ठूलो काम गरिरहेको छ । गाउँको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि हो । राप्ती सोनारी–६ मा बजेटको महत्वपूर्ण हिस्सा कृषि क्षेत्रमा लगानी भएको छ । धान र गहुँको बीउ ५० प्रतिशत अनुदानमा वितरण गरिएको छ । किसानहरूले यसलाई ठूलो राहतको रूपमा लिएका छन् । खेतीपातीमा निरन्तर महँगो हुँदै गएको लागतले किसानलाई थिचिरहेको बेला बीउ, औजार र किटनाशक औषधिमा गरिएको सहुलियतले उनीहरूका दैनिक समस्यामध्ये धेरैलाई हल्का बनाइदिएको छ । किसानले मिनी टेलर, कृषि मोटरजस्ता उपकरण ५० प्रतिशत अनुदानमा पाउन थालेसँगै खेत जोत्ने, सिंचाइ गर्ने र उत्पादन बढाउने काम द्रुत गतिमा हुन थालेको छ ।
कृषिमा आत्मनिर्भरता बढाउने लक्ष्यसहित सञ्चालन गरिएको ‘एक घर एक करेसाबारी अभियान’ अहिले गाउँभरि फैलिँदै छ । घरछेउ–छाउमा तरकारी र फलफूल उत्पादन हुन थालेपछि धेरै घरमा त हप्ता दिनसम्म बजार नजाने अवस्था आएको छ । विगतमा बजारबाट ल्याएको तरकारीमा खर्चिने पैसाले अब पशुपालन, साना व्यवसाय र बालबालिकाको पढाइमा सहयोग पुगेको अनुभव स्थानीयले सुनाएका छन् । सामाजिक परिवेश परिवर्तन गर्न वडाले अघि सारेका कार्यक्रमहरू पनि उल्लेखनीय छन् । बाल विवाह न्यूनीकरण सञ्जाल, महिला तथा बालबालिकामुखी कार्यक्रम, मुक्त कमलरी अभियान—यी कार्यहरूले सामाजिक रूपान्तरणको आधार तयार गरेको छ ।
कला–संस्कृति संरक्षण कार्यक्रमले गाउँमा रहेका पुराना परम्परा, नृत्य, गीत र स्थानीय पहिचानलाई समेटेर निरन्तरता दिएको छ । वडा परिसरमा सिर्जनात्मक हस्तलेख र चित्र निर्माण कार्यक्रमले विद्यालयका विद्यार्थीदेखि स्थानीय कलाकारसम्मलाई सामाजिक सन्देशसँग जोड्ने अवसर दिएको छ । युवापुस्ता गाउँको भविष्य मात्र होइन, त्यो भविष्यको जीवन्त उर्जा पनि हुन् । खेल मैदान मर्मत, क्रिकेट प्रतियोगिता सञ्चालन र खेलाडी सम्मान—यी गतिविधिले गाउँका युवाहरूमा उत्साह र अनुशासन दुवै बढाएको छ । पहिले बिहान–बेलुका सुनसान रहने मैदान अहिले युवाहरूको आवाज र उत्साहले भरिन थालेको छ । बिस्तारै प्रतिभा पहिचान हुँदैछ, र वडाले खेललाई समुदाय बलियो बनाउने माध्यमका रूपमा हेरेको छ ।
पूर्वाधार निर्माणमा भएको लगानी वडाको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । गाउँका विभिन्न स्थानमा नयाँ बाटो बनेका छन्, कतै मर्मत भएका छन्, कतै ह्युमपाइप जडान गरिएको छ । पहिले थोपा पानीको बाढी आउँदा पनि सडक बग्थ्यो, अहिले संरचनाले त्यो समस्या कम भएको छ । विद्युत पोल खरिदले बस्तीमा उज्यालो थपिएको छ, जसले सुरक्षा र सामाजिक गतिविधिमा ठूलो प्रभाव पारेको छ । नाइग्राफलमा गरिएको मेशजाली निर्माणदेखि सिद्धेश्वर मावि परिसरमा संरचना निर्माणसम्म—यी सबैले सांस्कृतिक तथा सामुदायिक दुवै आवश्यकतामा सहयोग पुगेको छ ।
यता, विपद् व्यवस्थापनतर्फ पनि वडाले समयमै ध्यान दिएको छ । आकस्मिक विपद् व्यवस्थापन कार्यक्रमले बाढी, आगलागीदेखि महामारीसम्मका अवस्थाहरूमा राहत र सुरक्षाका उपायहरू तयार राख्ने काम गरिरहेको छ । जनप्रतिनिधि तथा कर्मचारीहरूको नमुना गाउँ अवलोकन कार्यक्रमले अर्को ठाउँको राम्रो अभ्यास सिकेर आफ्नै गाउँमा लागू गर्न मद्दत गरेको छ । बजेटको वितरण कहिले काहीँ आलोचना र प्रश्नहरूका बीच पनि अघि बढ्नुपर्ने हुन्छ । ‘विविध खर्च’, ‘भ्रमण खर्च’ जस्ता शीर्षकहरू धेरैलाई अस्पष्ट लाग्न सक्छन्, तर वडाले ती खर्चहरू योजनाबद्ध अध्ययन, समन्वय र कार्यान्वयनका लागि आवश्यक रहेको स्पष्ट पारेको छ ।
अहिले गाउँका मानिसहरूको अनुभव एउटै छ—वडा कार्यालयमा पुगेपछि अब काम ‘गाह्रो’ होइन, ‘सम्भव’ छ । अझै पनि गर्नुपर्ने धेरै काम बाँकी छन् । तर बाटो निर्माण, स्वास्थ्य सेवा, कृषि सहयोग, सामाजिक अभियान र सूचना प्रविधिमा गरिएको लगानीले गाउँलाई दिगो विकासतर्फ अघि बढाएको छ ।
वडा अध्यक्ष लवराज खरेल भन्छन्, ‘विकास एउटा निरन्तर यात्रा हो, हामीले अझ राम्रो बाटो खोल्ने प्रयास गरेका छौँ ।’ उनको यो भनाइ बजेटले गाउँमा देखाएको प्रभावसँग मेल खान्छ । ९५ लाखको यो बजेट विशाल रकम होइन, तर यसको प्रभाव सुव्यवस्थित, सन्तुलित र समुदायमुखी ढंगले परिचालन गर्दा कति ठूलो परिवर्तन आउँछ भन्ने उदाहरण बनेको छ । राप्ती सोनारी गाउँपालिका–६ अहिले विस्तारै उज्यालो, सुरक्षित, सीपयुक्त, आत्मनिर्भर र सामाजिक रूपमा जिम्मेवार बस्तीमा रूपान्तरण हुँदैछ । गाउँको यो परिवर्तन कुनै चमत्कार होइन, यो त योजनाबद्ध प्रयास, सामूहिक सहभागिता र प्रगतितर्फको दृढ इच्छाशक्तिको परिणाम हो । अर्को वर्ष, नयाँ कथाहरू, नयाँ उपलब्धिहरू र अझ नयाँ सम्भावनाहरू यसै आधारबाट अगाडि बढ्नेछन् ।
भोलि कसरी अघि बढ्ने ?
वडा कार्यालयका अनुसार अब आगामी वर्षहरूमा—
– कृषि सिँचाइ
– गुणस्तरीय शिक्षा
– बजारीकरणको दबाबसँग मिल्दोजुल्दो पूर्वाधार
– डिजिटल सेवा विस्तार
– कमजोर वर्ग लक्षित सामाजिक सुरक्षा
– विपन्न तथा सीमान्तकृत समुदायको आत्मनिर्भरता
पूर्वाधार निर्माणः बस्ती, बाटो र बिजुलीका आधार
वडा नं. ६ को बजेटको महतवपूर्ण हिस्सा भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा गएको पाइन्छ । गाउँका विभिन्न स्थानमा सडक निर्माण, ह्युमपाइप खरिद, नाइग्राफलमा मेसजाली निर्माण, विद्युत पोल खरिद—यी सबैले जनजीवन सहज बनाइदिएका छन् । एक दशकअघिसम्म हिलोले भरिएको साइकल–बाटो आज बजेटको साझा प्रयासले मोटरसाइकल–गाडी चल्ने लायक बन्दैछ । विद्युत् पोल खरिदले अँध्यारो हटाउँदै बस्तीमा उज्यालो थपिदिएको छ । सिद्धेश्वर माविको अधुरो मन्दिर निर्माण सांस्कृतिक पूर्वाधारमा लागेको लगानी हो—जसले विद्यालय परिसर मात्र होइन, सामुदायिक समृद्धिको प्रतिक तयार पार्दैछ ।
स्वास्थ्य सेवामा राहत र पहुँच
स्वास्थ्य सेवा गाउँमा नजीक हुनु भनेको ‘अस्पतालको दूरी’ भन्दा ‘जीवनको दूरी’ घट्नु हो । वडाले यस वर्ष पशु स्वास्थ्य शिविर, गर्भवती, सुत्केरी र ज्येष्ठ नागरिकलाई प्रोत्साहन सामग्री, स्वयंसेविकालाई सामग्री सहयोग—जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ । एम्बुलेन्स मर्मत तथा व्यवस्थापन, सवारी साधन मर्मत, स्वास्थ्य संस्थामा आवश्यक सामग्री खरिद—यी सबैले आपत्कालीन अवस्थामा गाउँलेले राहत पाउने वातावरण बनाइदिएका छन् । एम्बुलेन्सको सेवा धेरैका लागि ‘एक दिनको यात्रा’ होइन, ‘एक जीवनको सुरक्षा’ बन्न पुगेको छ ।
