दाङ, फागुन २७ बिहानको पाँच बजेको समय । अझै घाम राम्रोसँग उदाएको छैन । तर लमही आसपासका सहकारी संस्थाहरूको अगाडि भने किसानहरूको लामो लाइन देखिन्छ । कसैले बोरा बोकेका छन्, कसैले कागजपत्र समातेका छन् । उनीहरू सबैको एउटै उद्देश्य छ, ‘अनुदानको रासायनिक मल पाउने ।’लमही नगरपालिका नजिकैको एक सहकारी संस्थाको अगाडि लाइनमा बसेकी छन् प्रिया चौधरी । उनले झण्डै एक विगाह जग्गामा मकै खेती गरेकी छन् । मकैलाई राम्रो उत्पादन दिन रासायनिक मल आवश्यक पर्छ । तर मल पाउन सहज छैन, त्यसैले उनी बिहानैदेखि लाइनमा बस्न बाध्य भएकी हुन् । ‘किसानलाई दुःख धेरै छ, लाइन नबसी मल पाइँदैन,’ उनले भनिन्, ‘बिहान पाँचबजेबाट लाइनमा बसियो । अब पालो कहिले आउने हो थाहा छैन ।’
सहकारीको कार्यालय बिहान १० बजे मात्रै खुल्छ । तर किसानहरू भने घण्टौँ अघिदेखि लाइनमा बस्न थाल्छन् । कारण स्पष्ट छ—लाइनमा नबसे मल नपाइने डर । प्रिया जस्तै धेरै किसानले आफ्नो समय र श्रम मलको लाइनमै खर्च गरिरहेका छन् । कतिपय किसान साना बालबालिका बोकेर लाइनमा बसेका दृश्य पनि सामान्यजस्तै देखिन्छन् । ‘रासायनिक मल धेरै चाहिन्छ, तर पाइन्छ थोरै,’ प्रिया भन्छिन्, ‘लाइन नबस्ने हो भने मल नै पाइँदैन ।’
लाइनमा बसेका अर्का किसान हुन् चित्रबहादुर चौधरी । उनी गहुँ र मकै खेती गर्छन् । दुवै बालीका लागि पर्याप्त मल आवश्यक पर्छ । तर सहकारीले सीमित मात्रामा मात्रै मल दिने गरेको उनको गुनासो छ । ‘गहुँ र मकै दुवैलाई धेरै मल चाहिन्छ,’ उनले भने, ‘तर आधा बोरा मात्रै दिन्छन् । कहिले होला लाइनमा नबस्नेगरी सजिलै मल पाइने दिन ?’
सरकारले किसानलाई सहज रूपमा मल उपलब्ध गराउन अनुदानको व्यवस्था गरेको छ । यही अनुदानको मल किसानसम्म पुर्याउन कृषि सामाग्री कम्पनी लिमिटेडले विभिन्न सहकारी संस्थामार्फत वितरण गर्दै आएको छ । वितरण प्रदेश सरकारले निर्धारण गरेको कोटाका आधारमा हुने गरेको छ ।
दाङ जिल्लाका चार स्थानीय तहमा अहिले ४८ वटा सहकारी संस्थामार्फत अनुदानको रासायनिक मल वितरण भइरहेको छ । लमही नगरपालिकामा मात्रै १९ वटा सहकारी संस्थाले मल वितरण गरिरहेका छन् । त्यसैगरी गढवा गाउँपालिकामा ११ वटा तथा राप्ती र राजपुर गाउँपालिकामा ९/९ वटा सहकारी संस्थाले मल वितरण गर्दै आएका छन् ।
यति धेरै सहकारी संस्थामार्फत वितरण भइरहे पनि किसानले सहज रूपमा मल पाउन सकेका छैनन् । किसानहरूका अनुसार समस्या मलको अभावभन्दा पनि वितरण प्रक्रियामा देखिएको छ । कृषि सामाग्री कम्पनी लिमिटेडका अनुसार अहिले मलको स्टक अभावमा छैन । कम्पनीको लमही डिपोमा हाल यूरिया २१७.२५ मेट्रिक टन, डिएपी ४३.५ मेट्रिक टन, पोटास ३६.१ मेट्रिक टन र चुन ११.६७ मेट्रिक टन मौज्दात रहेको छ ।
तर स्टक पर्याप्त भए पनि वितरण प्रक्रिया सहज नहुँदा किसानले घण्टौँ लाइनमा बस्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । कतिपय किसानले सहकारी संस्थाहरूले समयमै सूचना नदिने, सीमित मात्रामा मल दिने र व्यवस्थापन कमजोर हुने समस्या औँल्याएका छन् । किसानहरूका लागि खेतीको मौसम अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । समयमा मल नपाए बाली उत्पादनमै असर पर्छ । त्यसैले उनीहरू बिहानैदेखि लाइनमा बस्न बाध्य हुन्छन् ।
किसानहरूको अपेक्षा भने सरल छ, ‘मलका लागि लाइनमा बस्न नपर्ने व्यवस्था होस् ।’ पर्याप्त मौज्दात भएको अवस्थामा वितरण प्रणाली व्यवस्थित भए मात्रै किसानले राहत पाउनेछन् । अहिले भने दाङका धेरै किसानका लागि खेतीभन्दा पहिलेको काम नै मलको लाइनमा बस्नु जस्तै बनेको छ ।
