कपिलवस्तु, साउन २६ बाहिर मुसलधारे वर्षा भइरहेको थियो । सडकमा गाडीको गति सुस्त थियो । एम्बुलेन्सभित्र भने १९ वर्षीया सुशीला कुमाल जीवनको अन्तिम आशा बोकेर उपचारको पर्खाइमा थिइन् । विषालु गोमन सर्पले डसेपछि उनको शरीरमा विष फैलिँदै थियो । सास फेर्न गाह्रो भइरहेको थियो, आँखा निद्राले लठ्ठिँदै थिए । उपचार केन्द्र पुग्न अझै समय लाग्ने थियो । तर त्यो समय कुर्नु उनका लागि जोखिमपूर्ण थियो ।
राति करिब १० बजे शिवराज नगरपालिका–५ स्थित शिवपुर चोकमा एउटा एम्बुलेन्स आएर रोकियो । केहीबेरमै अर्को एम्बुलेन्स पनि त्यहीँ आइपुग्यो । एउटा एम्बुलेन्समा थिइन् सर्पको विषसँग संघर्ष गरिरहेकी सुशीला, अर्कोमा थियो एन्टिस्नेक भेनमसहितको प्राविधिक टोली । त्यसपछि अस्पतालको शय्या होइन, सडक किनारमै रोकिएको एम्बुलेन्स उपचार कक्ष बन्यो । प्युठानको सरुमारानी गाउँपालिकाकी सुशीलालाई साँझ करिब ५ बजे घाँस काट्ने क्रममा विषालु गोमन सर्पले डसेको थियो । सर्पले डसेपछि परिवारले तत्काल उपचारका लागि पहल गरे । तर देशभर एन्टिस्नेक भेनमको अभाव रहेको खबर सार्वजनिक भइरहेका बेला परिवारमा चिन्ता थपियो । उपचार पाइने हो कि होइन भन्ने अन्योलबीच उनीहरूले कपिलवस्तुको बुद्धभूमि नगरपालिका–२, गोरुसिङ्गेस्थित कपिलवस्तु सर्पदंश उपचार केन्द्रमा एन्टिस्नेक भेनम उपलब्ध रहेको जानकारी पाए ।
सुशीलालाई उपचारका लागि कपिलवस्तु ल्याउने तयारी भयो । तर उपचार केन्द्र पुग्न झन्डै तीन घण्टा लाग्ने अवस्था थियो । त्यसमाथि बाहिर मुसलधारे वर्षा भइरहेको थियो । बाटोमा गाडी तीव्र गतिमा चलाउन सकिने अवस्था थिएन । यात्राका क्रममा सुशीलाको अवस्था झन् गम्भीर बन्दै गयो । उनलाई सास फेर्न कठिन भयो । अत्यधिक निद्रा लाग्न थाल्यो । विषको प्रभाव बढ्दै गएको अनुमान गर्दै परिवारले उपचार केन्द्रलाई बाटोमै खबर गर्यो । राति करिब ८ बजे सूचना पाएपछि उपचार केन्द्रका व्यवस्थापक नवीन भण्डारीको नेतृत्वमा नेपाली सेना शमशेर दल गणको प्राविधिक टोली एन्टिस्नेक भेनमसहित एम्बुलेन्स लिएर बिरामीको उद्धारका लागि निस्कियो ।
दुई घण्टापछि शिवपुर चोकमा दुवै एम्बुलेन्स भेटिए । उपचार केन्द्र पुग्नुअघि नै सुशीलाको उपचार सुरु गरियो । सडक किनारमा रोकिएको एम्बुलेन्सभित्रै उनलाई तत्काल १० भायल एन्टिस्नेक भेनम दिइयो । आवश्यक उपचार सुरु भयो । करिब तीन घण्टासम्म एम्बुलेन्समै उपचार गरेपछि सुशीलाको अवस्थामा सुधार आयो । त्यसपछि उनलाई गोरुसिङ्गेस्थित सर्पदंश उपचार केन्द्रमा लगियो । अस्पतालको शय्यामा पुग्नुअघि नै उनको जीवन बचाउने निर्णायक उपचार भने सडकमा भइसकेको थियो । सुशीलाको घटना कपिलवस्तु सर्पदंश उपचार केन्द्रका लागि नयाँ होइन । पछिल्लो समय उपचार केन्द्रसम्म पुग्दा बाटोमै बिरामीको अवस्था बिग्रने र मृत्यु हुने घटना बढेपछि केन्द्रले दुई वर्षअघि सडकमै उद्धार तथा उपचार अभियान सुरु गरेको हो ।
उपचार केन्द्रका व्यवस्थापक भण्डारीका अनुसार पछिल्लो दुई वर्षमा ५० भन्दा बढी सर्पदंशका बिरामीको सडकमा नै उपचार गरेर ज्यान बचाइएको छ । चालु सिजनमा मात्रै गम्भीर अवस्थामा रहेका १० जनालाई सडकमा उपचार गरेर बचाइएको उनले बताए । ‘बिरामीलाई उपचार केन्द्रसम्म ल्याउँदा बाटोमै अवस्था बिग्रने र ज्यान जाने जोखिम हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले सूचना पाउनासाथ औषधि र प्राविधिक टोलीसहित एम्बुलेन्स पठाएर बीच बाटोमै उपचार गर्ने व्यवस्था गरेका छौँ ।’
पछिल्लो एक सातामै कञ्चन गाउँपालिकाका रामरथी थारू र सरुमारानी गाउँपालिकाका समुन्द्र विकलाई पनि गम्भीर अवस्थामा सडकबाटै उद्धार गरी उपचार गरिएको केन्द्रले जनाएको छ । सर्पदंशका बिरामीका लागि समय नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो । विषालु सर्पले डसेपछि शरीरमा विष फैलिँदै जाँदा श्वासप्रश्वासमा समस्या देखिन सक्छ । समयमै एन्टिस्नेक भेनम नपाए अवस्था झन् गम्भीर बन्न सक्छ । ग्रामीण क्षेत्रबाट उपचार केन्द्रसम्म पुग्न लाग्ने लामो समय, वर्षायाममा सडकको अवस्था र यातायातको कठिनाइले जोखिम अझ बढाउने गरेको छ । यही कारण कपिलवस्तु सर्पदंश उपचार केन्द्रले बिरामीलाई उपचार केन्द्रमा ल्याउने मात्रै होइन, बिरामी भएको ठाउँसम्म उपचार पुर्याउने अभ्यास थालेको हो ।
एम्बुलेन्स सामान्यतया बिरामीलाई अस्पतालसम्म पुर्याउने साधन हो । तर गोरुसिङ्गेको सर्पदंश उपचार केन्द्रका लागि पछिल्लो समय एम्बुलेन्स नै उपचारको पहिलो थलो बन्न थालेको छ । गम्भीर बिरामीको सूचना आएपछि एन्टिस्नेक भेनम र प्राविधिक टोलीसहित एम्बुलेन्स बाटोमै निस्किन्छ । बिरामी भेटिएपछि अवस्था हेरेर तत्काल उपचार सुरु गरिन्छ । सुशीलाको हकमा पनि यही भयो । अस्पताल पुग्नुअघि नै उनलाई एन्टिस्नेक भेनम दिइयो । एम्बुलेन्सभित्रै उपचार सुरु भयो । अवस्था सुधार भएपछि मात्रै उनलाई उपचार केन्द्रमा लगियो । कपिलवस्तुको गोरुसिङ्गेस्थित सर्पदंश उपचार केन्द्रमा कपिलवस्तुका मात्रै होइन, रुपन्देही, दाङ, प्युठान र अर्घाखाँचीबाट समेत बिरामी आउने गरेका छन् । नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रका भारतीय नागरिकसमेत उपचारका लागि यहाँ पुग्ने गरेका छन् । चालु सिजनमा मात्रै तीन सयभन्दा बढी सर्पदंशका बिरामी उपचारका लागि केन्द्रमा आएको व्यवस्थापक भण्डारीले बताए ।
वर्षायाममा सर्पदंशका घटना बढ्ने गरेका छन् । खेतबारीमा काम गर्दा, घाँस काट्दा, जंगल जाँदा वा घरआँगनमै पनि सर्पले डस्ने गरेको छ । ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य संस्था टाढा हुँदा सामान्य देखिने सर्पदंशको घटना पनि केही घण्टामै जीवनमरणको संकटमा परिणत हुन सक्छ । सुशीलाको घटनाले यही जोखिमलाई फेरि देखाएको छ । सर्पले डसेको केही घण्टामै उनको अवस्था गम्भीर बन्यो । उपचार केन्द्र टाढा थियो । वर्षाका कारण यात्रा सहज थिएन । तर बीच बाटोमै उपचार टोली पुगेपछि उपचार रोकिएन । सर्पदंशको उपचारमा औषधि उपलब्ध हुनु जति महत्वपूर्ण छ, त्यो औषधि बिरामीसम्म समयमै पुग्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । कपिलवस्तु सर्पदंश उपचार केन्द्रले सुरु गरेको सडक उद्धार अभियानले यही आवश्यकता पूरा गर्ने प्रयास गरिरहेको छ । तर हरेक बिरामीका लागि एम्बुलेन्स सडकमा पुग्न सक्ने अवस्था सधैँ सम्भव हुँदैन । सर्पदंशको जोखिम भएका क्षेत्रमा पर्याप्त एन्टिस्नेक भेनमको भण्डारण, नजिकै उपचारको व्यवस्था र तत्काल उद्धार प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
सुशीलाका लागि भने त्यो रात उपचार केन्द्रको एम्बुलेन्स समयमै सडकमा पुग्यो । विष शरीरमा फैलिँदै थियो, अस्पताल टाढा थियो र बाहिर पानी परिरहेको थियो । तर उपचार सुरु गर्न अस्पतालको ढोका कुर्नुपरेन । सडक किनारमा रोकिएको एउटा एम्बुलेन्स नै उनका लागि त्यस रात अस्पताल बन्यो । त्यहीँ दिइएको एन्टिस्नेक भेनम र गरिएको उपचारले उनलाई मृत्युको मुखबाट फर्कायो ।
